Отчетный доклад

и.о. председателя СХ РК Жубаниязова У.О.

на Пленуме СХ РК 14 декабря 2016г.

Я приступил к обязанностям и.о. председателя СХ РКсогласно Устава СХ РК после ухода избранного председателя Уморбекова Б.Е. в конце 2015 г. по состоянию здоровья.

Сегодня я представляют отчет за 2016, после моего вступления в должность.

- О финансовой деятельности будет  отдельно представлен отчет ревизионной комиссии, и я готов ответить на все вопросы, которые возникнут по финансовой деятельности вместе с ревизионной комиссией.

- О творческой деятельности:

Как вам известно,  этот год связан со значительными историческими событиями: 25- летием Независимости РК, 100-летием Национально-освободительного движения, 150-летием АлиханаБукейханова, 30-летием декабрьских событий.   В связи с этим нами был разработан большой проект, учитывающий все эти даты, в который входили специальные лекции ученых по указанной тематике, проведение конференции, подготовка тематических произведений искусства, отражающих важные для Казахстана исторические события,  выставка работ с рекомендациями для их последующего приобретения в фонды музеев, т.к. произведения на эту тематику практически отсутствуют в национальном культурном наследии. Однако этот проект не получил поддержки в Министерстве культуры.

Еще один проект был разработан нами  на тему «Искусство против терроризма».   Вам известно, что музыканты знаменитого дирижера Гергиева дали концерт на амфитеатре разрушенной Пальмиры, которая простояла четыре тысячи лет и только в ХХ1 веке подверглась разрушению варваров, Мы посчитали, что художники  тоже должны прореагировать на уничтожение памятников культуры мировой значимости и выразить своим творчеством протест протии этих актов вандализма.Мы предлагали провести такой проект совместно с Международной Конфедерацией Союзов художников.  Выставку таких работ предлагалось экспонировать в Астане и Москве сдальнейшем ее показом в разных городах мира. Мы даже готовы были провести пленер в той же самой Пальмире, чтобы художники увидели сами этот уникальный памятник и те разрушения, которые он претерпел.  Мы надеялись, что для Конфедерации наше предложение будет интересным и важным. Ведь кроме художественных салонов  и одной выставки искусство Наций» Конфедерация не проводила больших серьезных проектов. Но и здесь мы не встретили поддержки. Конфедерация сейчас занята, главным образом собственными внутренними проблемами.

В этом году мы впервые наладили контакт с акиматом города и провели совместный пленер, посвященный 1000-летию г. Алматы.  Порезультатом пленера была проведена выставка, и ряд художников получили вознаграждения.  При встрече с руководителем департамента культуры акимата, а такая прямая встреча произошла впервые за много лет, мы вышли с предложением провести зимний пленер и выставку, посвященную важному  спортивному событию – проведению в 2017 г. Универсиады в г. Алматы. Получив поддержку руководителя Универсиады мы запустили процесс подготовки этого проекта. На первом этапе, сегодня наш проект находится в Министерстве Юстиции на предмет получения Авторского свидетельства, с тем, чтобы в дальнейшем со стороны акимата было осуществлено целевое финансирование по его реализации. Надеемся, что, несмотря на все сложности,  нам удастся этого добиться.

В течение года мы занимались подписанием Меморандумов о совместной деятельности с юридическими организациями СХ РК, музеями и другими юридическим  лицами, заинтересованными в нашем сотрудничестве. Для чего это нужно? В первую очередь для координации нашей работы. Союз Художников РК –  культурный бренд Казахстана. Именно наша организация создала художественную школу мирового уровня. Но очень многие сегодняшние организации не знают об этом и часто обращаются в выполнении творческих проектов к непрофессиональным авторам. Сегодняшний низкий уровень искусства  определяется и этим фактором также. Несогласованность действий приводитко всякого рода недоразумениям, разговорам среди общественности и художников, негативно влияющих на статус и деятельность СХ. Сегодня как никогда нам необходимы интеграция и взаимопонимание. Кроме того, очень часто наши председатели на местах часто принимают неправильные действия, в результате чего возникают конфликтные ситуации. Поэтому координация действий, обмен информацией нам всем необходимы. На сегодня нами подписаны Меромандумы с  Международной палатой оценщиков  почти со всеми юридическими лицами – городскими организациями Союза художников в Астане и регионах, готовится меморандум с музеем Вооруженных сил в г.Астане и Государственным музеем искусств им. А. Кастеева .

- О работе с Международной Конфедерацией  Союзов художников.

Как вам известно, Международная Конфедерация СХ была создана на обломках Союза художников СССР для того, чтобы сохранить общее творческое поле и традиции творчества и культурного обмена. Хочу подчеркнуть, что это единственная  творческая организация из советского прошлого, которая сохранила общность интересов, продвигает общие проекты и имеет возможность общения на постсоветском пространстве. Мы регулярно участвуем на выставках в Художественных салонах МК в Доме художника на Крымском валу в Москве. В 2016 г. в марте там провел персональную выставку Есенбаев О.

Согласно Уставу Конфедерации каждый год происходит ротация президентов МК из стран учредителей. В этом году президентство перешло к нам, и я в течение года возглавлял конфедерацию Должен сказать, что это чисто формальное  руководство. Все дела ведет Исполком Конфедерации во главе с М.М.Фаткулиным. Там работают свои механизмы, и все остальные даже и не владеют полной  информацией. Мы надеялись, что благодаря нашему президентству мы сможет продвинуть наши общие проекты, но этого не произошло. К Конфедерации, поскольку она преемник СХ СССР перешло юридическое право на владение большой коллекции произведений, которые в советское время покупал СХ СССР. Там есть и наши авторы, причем покупались самые лучшие произведения. В этом году исполком конфедерации организовал фонд, в который передается часть коллекции. Мотивацией стал аргумент, что правительство Москвы все время хочет отобрать Дом художника на Крымском валу, и коллекция может оказаться потерянной. Опуская всякие сложности и перипетия, связанные с обсуждением Устава, хочу сказать, что мы проголосовали против этого Устава,т.к. он практически передавал коллекцию в частные руки учредителей этого Фонда, в кт. вошли далеко не все председатели СХ СНГ. Более того, мы написали письма всем председателям, где сформулировали наши возражения. Ни один Союз не может, конечно, претендовать на коллекцию, произведения которой были куплены и перешли в фонды СХ СССР и затем Конфедерации. Но и передавать их для распоряжения отдельным лицам мы не можем, ведь коллективное право не может распространяться на право отдельных лиц. Можно сказать, что наша позиция  в определенной степени повлияла н ситуацию, и сейчас устав будет повторно обсуждаться.

- О выдвижениях  на звания и госстипендии.

Секретариатом СХ РК были утверждены выдвижения членов СХ РК на государственную премию, на госстипендию,  на звания всего  человек.  Из всех предложений прошел на госстипендию только А. Школьный и Сарыкулова Г.А. на президентскую стипендию, звание заслуженного деятеля РК получил Шанов У.

Уже много лет ни одно предложение СХ РК  по этим вопросам в Министерстве культуры не проходит полностью. Для сравнения в Союзе писателей….

О  хозяйственной деятельности .

по мастерским на Кабанбай батыра: в этом году  был обновлен договор с застройщиком компанией  «Айнер Сити»  без которого не принимали на регистрацию имущества ,т.е. мастерских в городском Управлении юстиции . В регистрации было отказано по причине ареста здания  и  залога земли Договорились, что с залогом  банк даст согласие на регистрацию, но с арестом деп. Юстиции все равно не за зарегистрируют. Наша доля в строении не обособлена, поэтому нужно добиваться  от АйСи снятия ареста.

По зданию на Рыскулова:

В связи с уходом из жизни директора здания ДаираТулекова секретариатом был назначен скульптор Казбек Дулатов.

О вступлении в  СХ

Каждый год в Союз художников поступают заявления о вступлении. В этом году их не так много как в предыдущие годы, но они  есть и секретариат рассматривал все личные дела. Об этом позже будет специальное сообщение.

Мне хотелось бы сказать, что для художников вступление в СХ РК – это получение профессионального статуса, определяющего его дальнейшее развитие, востребованность его творчества обществом, рынком, конъюнктурой востребованности и т.д.  Мы помним, какие высокие требования предъявлялись для вступающих в период СХ СССР. Уровень творчества должен был быть очень высоким. Поэтому и искусство того времени обладало очень серьезными  профессиональными качествами. Сегодня многие, чуть-чуть умеющие держать в руках карандаш, уже стремятся в Союз.  Мы должны относится к этому вопросу со всей ответственностью и в регионах и республиканском секретариате. Многие вступающие небрежно формируют свои портфолио. Не читая устав, заполняют его, пропуская важные требования. Например, не учитывают, что важным условием является наличие выставок, в том числе республиканских. Мы пропускаем на республиканские выстави не членов СХ, если работы действительно представляют интерес.

О взносах и об отношении художников к СХ  РК

Каждый год подводятся итоги по взносам . В этом  году список должников составляет только по Алматы 270  человек. В этом списке многие известные художники, которые не платят взносы десятками лет. Согласно уставу они должны быть отчислены. Но мы пытаемся с ними связаться, разговариваем, хотя многие воспринимают это чуть ли не как вымогательство.  Взносы у нас минимальные, в год 2400 тенге, пенсионерам – 1200 т. Но даже при этих символических суммах, если бы все члены союза платили, мы могли бы раз в год проводить общий проект – в виде вы ставки или пленера. Мы считаем, что если эти художники так не уважают свою организацию, они должны написать заявление и выйти из нее,а не заставлять администрацию каждый год упрашивать их сделать то, что они должны по Уставу.

О Съезде СХ РК и  уставе СХ РК

В 2017г. будет проводится Республиканский съезд. Мы идем к нему в сложной ситуации практически при отсутствии государственно поддержки. Финансовое положение очень сложное. Собственные средства столь  минимальны, что их хватает только, чтобы чуть-чуть удержаться на плаву Спонсорской поддержки ждать в кризисный период не приходится. Мы неоднократно ставили вопрос об организации на уровне государства заказов на творческие работы для СХ. Но вы сами видите, какое к нам отношение. Конечно,  возникает вопрос, а нужно ли вообще изобразительное искусство стране? Тем не менее, мы надеемся на будущее, на то, что наши проекты, предложения, инициативы будут когда-нибудь восприняты.

Начиная готовится к съезду, мы в первую очередь думаем об изменении Устава. Его кардинальные положения должны оставаться. Но в целом наш устав необходимо скоординировать с реалиями времени. Нужно создать рабочую группу, которая проанализирует существующую ситуацию,  ознакомится с альтернативными уставами и выработает предложения, которые мы отдадим на  экспертизу юристам перед тем как регистрировать обновленный устав. Новый устав перед его утверждением на съезде мы подробно обсудим в рабочем порядке и на предварительном Пленуме. Поэтому ждем от вас предложением по этому вопросу.

В целом мы хотим подчеркнуть, что секретариат Союза художников открыт для всех вопросов дискуссий и обсуждений. Мы, сегодняшнее поколение художников,  обязано сохранить нашу организацию, которая давно стала культурным брендом страны. Ведь именно Союз художников создал за краткий исторический период изобразительное искусство Казахстана общемирового типа, и творчество наших мастеров сегодня известно широко за пределами страны.  Произведения наших художников являются национальной культурной сокровищницей. По ним будущие поколения будут судить, чем жила и дышала наша историческая эпоха.  Это налагает особую ответственность на нас художников, именно поэтому мы должны продолжать традиции нашей организации в новых временных условиях.

 
Мақала, баяндама

Жанарбек Берістен

профессор, философия ғыл.кан

Қазақстан Суретшілер одағының жауапты хатшысы

Көркемөнер әлеміндегі көркемдік ізденістер

(Ә.Қастеевтің 110 жылдық мерейтойына арналған конкурстық көрмені саралау)

Кез келген конкурстық көрме белгілі бір адамның шығармашылықтағы қол жеткізген табысы мен шығармашылығының мәдениеті, өзін көрсетуі, талқыға салуы. Ең бастысы қазақ суретшілерінің тақырыпты көру сыйпаты несімен ерекшеленеді, өсу, жетілу мұмкіндігі қандай, басты жетістігі қандай дегенсауалдар туатыны анық. Конкурстық көрме уақытша бағалануымен шектелмеуі керек. Ол өнер шындығын біліп тануымызға ықпал жасап, біздің өнеріміздің эстетикалық жағын бағалайтын қоғамдағы үлкен құбылыс болуы керек деп ойлаймын. Қазақ көркемөнерінің өскендігін әйгілейтін жәйттің бір осы конкурстарда баға беру. Нағыз өнер туындысын танып алу қиынға соғады немесе лайықты бағаланбайды.Ойлап отырсақ, бажайлап байқасақ осы уақытқа дейін қаншама конкурстық көрме болды, бірақ бір де бір шығармаға неүшін орын берілгені туралы мақала оқымадық. Кеше ғана өткен жастардың "Шабыт" халықаралық конкурсында масқара жағдайда өткені туралы жастар шулап жатты. Бірақ комисия құрамы баяғы үн түнсіз қалпында қалды.Бұндай жағдай қоғамда қалыпта жағадайға айналса да, оны реттеуді, ұйымдастыруды мәдениет министрлігіне қалтырайық.

Көрермен мен суретші арасына дәнекер болу, эстетикалық талғам тәрбиелеу, үздік шығармаларды насихаттау, көркемдік баға беру  міндеті тұр. Ол уақыт талабы.

Қазақстан Суретшілер одағы ұйымдастырған бұл көрмеге суретшілердің дені қатыспаса да жылдың үздік шығармалары танылды.Комиссия құрамындағы одақтың басқармасынан құралған топ жылдың үздік шығармаларына өзіндік баға берді. Орын алған суретшілер одақтың "Алтын белгісімен" және ақшалай сыйлықпен марапатталды.

Кескіндеме саласы бойынша бірінші орын Б.Мырзахметовтің "Шәкәрім" шығармасына бұйырды.Әрқашанда шығармаларында ел мен жердің тарихы өз шығармаларының терең түкпірінен нәзік желідей күмбірілеп жататын Б.Мырзахметов мәңгілік тақырыпты дәл тапқан. Тақырыптың өзі мәңгілік тақырып және өтпелі тақырып болып бөлінетінін әсте ұмытуға болмайды. Көп суретшілер тақырып таба алмайтынын баса айтуымыз керек.

Б.Мырзахметов. "Шәкәрім".к.м.б.

Сонымен Шәкәрім тұлғасы өзінің бүкіл ақындығымен, ойшылдығымен қазіргі уақытта да өзекті. Оның болмыста құдайды іздеген түйіндерінің кереметі "ар ілімі" бүгіндегі ең өзекті толғам. Оның ілімі болашақта мәңгілік тақырып бола бермек. Идеяның биіктігі шығарма мазмұнын көтеріп тұрса, суретші оны қалай бейнелеген.Шығарма композициясы шығарма мазмұнына бейнелеу үшін қызмет істеп тұр. Бірінші планда киіз үйдің  ішінде ішіп жеммен отырған адамдар монументалды сипатта беинеленген.Философия бояудың қараңғыдан жарыққа шығуы арқылы көрсетілген. Босағада сығалап тұрған ол бала, мәңгілік жас уақыт. Діннің өзі сан сектаға бөлініп жатқанда, бәрін көріп тексеріп байыптаған  Шәкәрімнің айтқан философиясы "Ар ілімі" бәрімізге қатысты. Арыңның тазалығы осы уақытқа да, ертенде, мәңгі тақырып. Жарықта аса таяғын көтеріп кетіп бара жатқан Шәкәрімнің сұлбасы бейнеленген.  Жарық тепе-теңдігіне қол жеткізген, онда қою, қанық көк және ақшыл, аралық түстерді теңдей қолданылған.Картинада қатаң сабырлылық бар.Осы қатаң сабырлылық Б.Мырзахметов шығармашылығының оқшау өрнегі. Композициялық, мазмұндық тұтастық біртұтас дүние боп шыққан.Өміршең тарих көздеріне үнемі оралып отыруы, қазіргі уақыттың күрес пен сенімнің шынайы рухани толыққандығы дер едік. Бұл шығармада уақыттық философиялық маңызды проблемаларды қозғап, Шәкәрім тағдыры арқылы ой тастағасы келгені аңғарылады. Картинаның ой салмағы басым. Түсінген адамға картинаның проблематикасы бүгінгі күннің нағыз көкейкесті мәселелерімен үндесіп жатыр.

Екінші орын "Оқиға аясында" жұмысы үшін Қ.Хайруллинге бұйырды. Көркем шығарма тілі қашанда проблемалық мәселе. Көркем шығарма тілінайтудағы бір қиындық белгілі бір нұсқау беру қиын.

Қ.Хайруллин."Оқиға аясында".к.м.б.

Композицияға көркем өмірдің сыртқы факторлары мен заманауи өнердің ағымдары ықпал еткен.Картинадағы үзінділік-ауқымды кеңістік жол тораптарымен бөлшектенген. Көркем пішін- көркем ой мен туындының идеялық мазмұны іске асырылатын, сезіммен қабылданатын әдіс-тәсілдер құралының жиынтығының бірлігіне әкелінген. Туынды- кездейсоқ әрекеттің нәтижесі емес, логикалық қалануы арқылы ішкі тәжірибеге сүйенген. Санадан тыс дүние бүтінді құрайтын бөлшектердің ішкі үндестігімен берілген. Комиссия құрамы сан түрлі көзқарас адамдарынан тұратындығын ескерсек, шарттылықтан басқа ізденістерге қолдау көрсетуді көпшілік дұрыс деп тапты.

Үшінші орын Ж.Қайрамбаевқа Шежінде"деген картинасына берілді.Ж.Қайрамбаев ақын ғой. Осы жолы да ақындағынан бір таймаған.Бір леппен жазған. Картинада Ә.Қастеевтің пленэрге шығып кетіп бара жатқан суреті қырынан бейнеленген.Ала көлеңке бұлттардың бірі өткінші жаңбырдың төгіп өтіп бара жатқан сәті тіптен керемет. Әбекеңде қазақ өнерінде ақ жауындай сіркіреп өтті емеспе. Теңеу қандай? Бар жан-тәнімен сезіне білген суретші Ж.Қайрамбаев бояумен ойнап, шалқып тұрып салғандай. Суреттің негізгі пішіндері орын-орнында жайғастырылуы сол екен, суретші назарын жарық көзіне аударады. Алдымен негізгі жарық көзі бірінші планда болса, арғы беттегі тау бөктеріндегі күннің жарықтары таңдалған.

Ж.Қайрамбаев. "Шежінде".к.м.б

Жеңіл қосымша жарық көзінің пайдаланылуы көрермен назарын бейнені нығайтуға мүмкіндік береді. Әдіс-бұл объективтік шынайылықтың көркем танылу қағидаларында керемет жүк көтеріп тұр. Яки, бұлттың қараңғылығы мен жарықтың ойнауы шынайылық мазмұнын, көркем мазмұнына байыту негізіне қаланған. Суреттің шынайы композициялық тепе-теңдігі сақталған. Образы айқын, бояулары өз орынынтауып қаланған,  композициясы берік. Қиыннан қиыстырса да керемет сендіред. Тек разы боласың.Алыста дала әуеніндей жауын астындағы қойшының өзі де картинаға  үн қосып тұр. Көңілдегі ойды образды түрде шындыққа сай бейнелеу тек Ж.Қайрамбаев сияқты  ақын суретшілерге ғана тән қасиет.

Мүсін бойынша бірінші орын Ө.Шановтың жұмыстары лайық деп бағаланды. Мүсін өнері ойды және сезімді образ арқылы формада бейнелейтін айырықша өнер.Бұл жерде көркем пластика шығармада ерекше эстетикалық қызмет атқарады. Мүсінші көрерменнің көргісі келетінін ерекше шешіммен таңдаған.Қырынан үш қатар қатар садақ ұстаған салатты сақтардың бейнесі. (Бұрында семсер ұстаған басқа үлгісі жасалған). Бұл жерде автордың құбылыстарды көрудегі алғырлығы аңғарылады.Көрерменді қызықтырған екінші жұмыс бала бейнесі. Алманы төбесіне қойып атуға тұрғызылған бала психологиясын көрсету жүлгесіндегі мүсіншінің ішкі жан әлеміне үңілуі, оны ерек пластикада сомдауы Ө.Шановтың жаңа бір ізденісі ретінде бағаланды.

Ө.Шанов. "Садақшылар".қола.

Ө.Шанов."Бала". қола.

Суретшінің қиялдағы ойы көбіне ұқсату, елестету негізінде туады. Адам жадыңда мәңгі есте қалатын, ешқашан ұмытылмайтын сәті- балғын балалық шағы. Бар жан-тәнімен сезіне білген суретші ғана көркем дүниені туа, жарық әлемге әкеле алады. Бала мүсіні арқылы қорқыныш психологиясын аса нәзік сезінген шеберлікті танисың.Баланың сом тұлғасында туа біткен балалық, нәзіктік бар.Жасалу формасыменде, айтылу ойыменде, еріксіз балалық шаққа саяхатқа шығарады.Баланың тұла бойын даралауға ерекше мән берген, форма берген.

Көркемдік стильдік тұрғысынан жақсы ізденістер деңгейіне көріне алған.

Т.Мырзагелді. "Жауынгер".қола.

Т.Мырзагелді жұмысы "Жауынгер" деп аталған.Семсерін жайып ұстаған сақ жауынгерінің образы.Айғайлап күркіреп келе жатқан жауынгердің рухы бірнеше салтты атты жауынгер бейнесінде жалау болып, қанат боп көтеріп бара жатыр.Жауынгердің иығынан  жоғары өрлеген сақ әскерінің бейнелердің арасында жік жоқ.Мүсінші кейіпкерін бикке шығарып бірегей бүтіндікте тіл қатады.Образдың тұла бойында ірілік бар екеніне шек келтірмейсіз.

Қ.Қадыров. "Үш арна".пенаблок.

Мүсінші Қ.Қадыровтың "Үш арна" триптих мүсіндік жұмыс құрылысқа арналған пенаблок материалдан ойылған. Бір қарағанда жілік бастарын еске салғандай.Бұл парктің мүсіннің алар орыны қандай деген мәселеге келсек, біз көркем ойлаудың да, байырғы машықтардың арасында қалып қоймай, стильдік ізденістерді батыл игеруді, бұрынғыданда өзгеше жаңа сапалық деңгейге көтерілуді қолдаймыз. Пішін- ол арқылы біз суретшінің пластикада нені бейнелегенін көре алатын ақпараттық таңбасы, шынын айтқанда логотипі. Бүтін пішін- қарастырылатын нысанның көптеген қасиеттерінің тепе-теңдігі. Түйсік түбінде қылт етіп пайда болған тың бейнені терең сезініп барып, дегенмен саналы күйде сомдау керек.

Бұндай формалық ізденіс эксперимент ретінде қалып қоймай жалғасы болады деп ойлаймыз.

О.Есенбаев. "Хадистер".жібек,шарикті қалам.

Графикада бірінші орын соңғы екі жылда өзіндік технологиясымен, өзіндік мәнер, өрнегімен танылған, О.Есенбаевқа берілді."Хадистер" сериясы бірнеше шығарманы біріктірген.О.Есенбаев ұзақ жыл ой толғаммен жүріп сонғы жылдары жұртты мойындатып үлгерді.Алған тақырыптың ашық өрілуі, көрерменді тебірентер психологиялық тереңдігі бар. Әр түрлі тақырыпта салған жұмыстарда пластикалық көркемдігіде, ой ағымыда бәрі де өзінің ішкі логикалық шешімімен өрбіген.

Фатима Таразидың  "Манас" жұмыс сериялары екіншіорынға бағаланды.Ысылған қаламның еркін өрісін аңғартатын келісті көріністер, дәл тарихи көріністерді молынан табасыз. Бұл көптеген сериядан тұратын үлкен жұмыс, тек ертеректе  орындалған. Біз тек жаңа жұмыстарды бағалауға күш салдық.Біз Ф.Таразидан жаңа шығармалар күтеміз.

Ф. Тарази.  "Манас"сериялары.қ,автолитография.

Б.Каримовтың офорттық сериялы жұмысы үшінші орынға бағаланды.Бұл жұмыста ертеректе орындалған.  Суретші көррерменнің көргісі келетінін таңдаған. Пішін ішкі тәжірибеге сүйенгендіктен, жарқын да әсерлі.

Б.Каримов. Алдар көсе.офорт.

Сәндік қолданбалы өнер бойыша қатысушылар аз болды. Сәндік өнер бойынша ағаштан түйін түйген шебер М.Абділдаевтың панносына  бұйырды. Жалпы ағашпен айналысатын жалпы шеберлер аз екенін еске сала кетуіміз керек.

М.Абділдаев. "Қазақ әлемі". панно. ағаш.

Егер туындыда көркем тақырып бар болатын болса, онда ол қатаң заңға сай дамиды. Көркем пішін бірліктегі және тәртіптегі, аяқталудағы пішін шығармашылық үрдістің ішкі сұранысына сүйенетін аяқталғандық ойын береді.

Арнайы сыйлық үш суретшіге бұйырды. Бірінші арнайы сыйлық жеті жылдай салған Т.Искаковтың "Абай" атты кескіндемелік жұмысына берілді. Тарихи тақырыпқа қалам тартқан Т.Искаков көркемдік идеялық шешім жоғары эстетикалық академиялық стилде шешім тапқан.

Т.Искаков. "Абай".к.м.б.

Этнографиялық бұйымдардың көркемдік кеңдігі ерекше көзге түседі.Ұлы Абай туралы қаншама жұмыс жазылсада бұны көп жұмыстың бірі деуге келмейді. Автор Абайдың ой құшағында отырғанын көрсетпек болған және ойындағысын айта алған.Ұқыпты суреткер ретінде көркемдіктің де, бояудыңда, көріктеудің дәлдігін талғап қолданған. Композициялық, көркемдік тұтастық бар.

А.Бейсбеков.плакат сериясы.

Арнайы сыйлық қоғамда кенже қалып келе жатқан жалғыз плакат номинациясына  берілді.Авторы белгілі суретші А.Бейсбеков.Плакат дегеніміз көркем ойлаудың, сыни ойдың көрінісі. Плакаттың көркемдік қуаты мен құнары сарабдал сыншыл ойдан болса, көркемдік ерекшелігі интеллект ерекшелігіне тікелей қатысты. Суретші қоғамның бел ортасында жүріп кәдімгі өмірді қай тұрғыдан, қандай сипатта, қай реңкте көреді, қалай суретте көрсететінің өзі нәзікте, күрделі үдеріс. Суретші қоғаммен өмірдің сан саласына бойлай тамырлап, салқын ақылмен таразылап бейнелейді. Бұл жерде белсенді және шешуші әрекет жасайтын суретшінің азаматтық көзқарасы. Сондықтан қазақ плакатының еншілі орынын белгілеп үлгерген А.Бейсбеков лайықты танылды.

Үшінші арнайы сыйлық А. Чунчалиновтың пленеэрде жазған акварелдік жұмысына берілді.Акварельмен жазатын суретшілердің аздығын ескерсек, өзіндік мөлдір бояуымен, шеберлігін толық көрсете алды.

Қалай болғанда да шығармашылық еңбектерді алқалы топтың алдында бағалап шағында болса талдау бердік. Тақырып пен көркемдік жағынан аз болсада ілгерлеу бар екеніне куә болдық. Көркемөнер тірі үдеріс, оның жолында әр түрлі кемшіліктер болуы заңды құбылыс.Бұл біздің бағалауымыз да қатып қалған қағида емес. Ал аты аталған суретшілер Ө.Шанов, Б.Мырзахметов, Ж.Қайрамбаевтар қазақ өнерінде өз орындарын белгілеп үлгергенін атап өтуміз керек. Осындай суретшілер арқылы өзімізді өзіміз танитындығымызды аитқан жөн. Бірақ мені қынжылтатына бізде қаншама мықты таланттар болса өнертанушылық мақалардың жоқтығы.Оны мүмкін айтудың қажеті де жоқ шығар.Бәрі өзіміздің азаматтығымызға, арымызға байланысты.Еліміздің бүгіні мен ертеңіне немқұрайды қарай алмайтын, тәуелсіз мұраттарын қолынан келгенше дәріптеу қажет, екенін түсінетін суреткер ғана сол проблемалар мен сауалдарды аттап өте алмайды. Жылда болатын көрмелерден рухы биік тақырып көрсек, ең бастысы ойдың тоқырамағаны керек.

Бұл  көрме, конкурс қазақ суретшілерінің бүгінгі дамуы саласын көрсететін факті. Ең бастысы нағыз обьективті заңдылықты айтар болсақ, осы орындарға қарап отырып ақ көркемөнерімізде даму, ілгерлеу, ізденіс бағыттарының бар екенін мойындаған жөн.

 
Мақала, баяндама

Заманауй өнері – немесе Қазақстан бейнелеу өнеріндегі постмодернизм ағымдарының дамуы.

Жанарбек Берістен

профессор, философия ғыл.кан.

Қазақстан көркем өнерінде бүгінгі күнде дамып жатқан көптеген стильдік ағымдар бұл күнде  мәдениеттің - ашық заманауи қоғамның бағыт-бағдарларын білдіреді. Стилистік сантүрлілік, сондай-ақ, жаңа заман тарихына  да өз мөртаңбасын басты. Олар заманауи өнер деп аталатын дүниені құрайды. Әрине, барлық айырмашылықтарына қарамастан, эстетика тұрғысында олар белгілі бір ішкі туыстыққа ие.        Бүгінгі заманауи қоғамда бірегей стандарттар жоқ, әрбір топ өзінің құндылықтарына, тілі мен стиліне ие. Сондықтан плюралистік қоғамда бір уақытта көптеген стильдер қабаттаса, қосарласа бір тіршілік етуі тиіс. Осы жаңа кезеңде бейнелеу өнері өзіндік үлгілік нәтижелерге де қол жеткізді. Өзінің таза концептуалдық  үлгілерімен және өзінің келіскен үйлесімділігімен маңызды қоғамдық резонанс құрып қана қоймай, бізді қызықтыратын мәселелер үшін маңызды теориялық тұжырымдамаларды ортақтастыра да білген туындылар дүниеге келе бастады.

Постмодернистік өнердегі стильдердің санқилылығының бүгінгі заманның әлеуметтік өмір салтының көрінісі. Постмодернизмнің Қазақстан бейнелеу өнерінде салтанат құруына қоғам ішінде іріткі салумен айналысқан «Сорос» қоғамдық қорының ықпалы зор болғанын атап айтуымыз керек.

Ал осы постмодернизмнің өзі өнердегі және мәдениеттегі қалыптасуы,өнерге өткен ғасырда 1950-шы жылдары бастапқыда американдық мәдениетте, кейінбатыс мәдениетінде модернизмнің орнына келген жаңа бағыт болып табылады.

Америкалық ғалым Д.Фоккеманың пікірі бойынша, постмодернизм- айрықша өміртаным, қоғамдық және ақыл-ой қызметін, көркем шығармашылық әлемін әбден шырмап алған шіркеудің ықпалынан  ұзақ уақыттар бойы әзер құтылу әрекеттерінің нәтижесі, сондай-ақ, осынау шартарап әлемде негізгі орын алатын- Адам деген асқақ ойдан батыл бас тартуы.

Постмодернистік өнер әуел бастан-ақ көпқырлы, ыдыраңқы, қарама-қайшылықты құбылыс еді. Көркем «ағым» түпкі ойының негізін қалайтын суретшілер қоғамдастығы мен ұжымдық әсер алу ұғымдарына қасақана,  постомодернистік өнер уәкілдері өздерінің аталмыш меншікті өнерлерінің көпқырлылығын мақтан тұтады. Кейде оған «бағыттан кейінгі өнер» деген атауды да таңып жатады. Оның мұндай санқилы сипаттары бүгінгі заман өнерінің қарапайым ағымдарының тізілімін де көрсете алады: бейне (видео) өнері; перформанс; боди-арт; тұжырымдамалық өнер(инсталлияция); кескіндеме өнеріндегі шынайы суреттер; мүсіндеу өнеріндегі гиперреализм; монументалдық абстрактілік мүсіндеме өнері (ленд-арт, топырақпен жұмыс істеп, өнер туындысын дүниеге әкелу); бүгінде басты сипаттамасы қаталдық пен нақтылық емес, эклектикаға меңзеу болып табылатын абстрактілі кескіндеу өнері.

Жеке еркіндік бейнесі осы жоғарыда аталған саналуан ағымдардың прототипі ретінде қызмет атқарады. Бар еркі өзінде суретші, шығармашылық әлем уәкілі бүгінде жеке өзі таңдау жасай алады, ал, бұрын осы мүмкіншілікке қол жеткізуге көркем стильдің репрессиялық түсінігі, жасанды түрде қолдан құйылған ұғымдары еш мүмкіндік бермейтін, көркем әлемнің еркін тыныстауына жол бермей, көзқарастары үшін көркем суретшілердің аяқтарынан шалып, тек кедергі келтіріп отыратын.

Ал осы айтып отырған жаңа заман өнерін қазіргі заманғы мәдениеттанудағы өнерді классикалық ойындар  және классикалық емес ойындар депбағалау әдістемесі өте кереметей талдайды.

Классикалық ойындар алдын-ала белгіленген сөзсіз ережелерге ие; осы ережелер ойын барысын белгілеп, ойыншылардың мүмкіншілігін олардың жасайтын әрекеттеріне қарай нұсқап отырады, сондай-ақ, ойынның соңы мен оның жеңімпаздарын анықтайды.

Классикалық емес ойынның алдын-ала белгіленген ережелері болмайды, ойынға қатысушы тараптардың әрқайсысы өзінің меншікті ережелерін бейнелеп, қолданады; жеңуге деген мүмкіншіліктер бөлінбейді; ойынның өту уақыты және оның жеңімпазын анықтау тәсілдері ешқандай белгіленбеген.

«Мұндай – ешқандай ережелерсіз, жеңгендер мен жеңілгендерсіз, ұтқандар мен ұтылғандарсыз, жауапкершіліксіз, бейкүнә, жағдай мен шеберліктің енді еш айырмашылығы жоқ шеңбер айнала ойын.    Мұндай ойындарға үздік мысал және оның барынша ықтималдылығы балалардың ойыны болып табылады.

Ересектер ойнаған кезде барлығы ойынға қатысушыларға мәлім белгілі ойын ережелерін ұстанады.  Барлығы адал ойынның ортақ рухын сақтау үшін және қандай-да бір қатысушылардың жеңуі үшін, ал екінші бір қатысушылардың әділетті түрде жеңілуі үшін барлығына ортақ ережелерге бағынады.

Ал, балғын бүлдіршіндер мүлдем басқаша ойнайды. Олардың әрқайсысы ойынды өзінің түсінгенінше ойнайды, оларды өзгелердің не істеп, қалай ойнап жатқаны мүлдем қызықтырмайды, басқа ойынға қатысушылардың әрекеттерін аңдып, бақыламайды да. Басқа бүлдіршіндермен жарысып, бәсекелесіп, іштей санаспайды да. Ең бастысы, балақандардың ойындарында ешкім ұтылмайды, барлығы ұтады. Себебі, ойынның мақсаты әрқайсысының жеке дара сол ойыннан ләззат алуы, топпен ойнап, ойынға деген құлшынысын арттыра отырып, барлығының бірдей ұтуы, мәз-мейрам болуы.

Постмодернизм тек ұтып, қарсыласын жеңуді ғана көксейтін ересектердің, салиқалы жандардың ойынына емес,  сол ойынға қатысудың өзі- ойнауға деген құлшыныстарын арттыратын бүлдіршіндердің ойындары іспетті. Қазіргі күнде не түс, не композицияны түсінбейтін оқымаған, өздерін суретшіміз алдайтын суретшілер көбейген. Олар белсенділігі арқасында жас суретшілерге белгілі бір дәрежеде ықпал етуде.

Осыған байланысты батыста мынандай тәжірибе жасалған. Бір маймылды бояу жағуды үйретіп, кенепке сурет салдырған. Үиретілген маймыл қалай болса солай жағып картина дайын болды ау дегенде ұйымдастырушы келесін беріп отырған. Артынан кім екенін аитпай көрме жасалғанда өнертанушылар бояу сілтесінің батылдығын аитып жатып кеп мақтаған.Бұндай тәжірибе үш жастағы балаға да жасалған. Тағыда өнертанушылар жатып кеп мақтаған. Кенепке бояу жағылса болды өнер деп түсінетін өнертанушылардың өзі бұл жәрде салиқалы маман емес баланың психологиясын көрсетіп тұр.

Өнер мазмұнына қарамастан, өзі ойынға айналып барады. Жаңа туындыларды түсіну көбіне оны салиқалы, байсалды адамдардың фарс ретінде ұғынуының кесірінен тым күрделіленіп кетті. Өнердің басты парызы бұл емес. Белгілі бір әлдебіреуді келемеждеп, мысқылдаудың орнына, жаңа өнер өз өнерін келемеждеп келеді.

Заманауи өнердің ішіндегі постмодернизмнің өзіне-өзі терең сүңгіп кетуі, патетиканы жоғалтып алуы, ойын мен кекесінге, т.б. күйге әбден қануы өнердің осы белгілі бір көркем стилінің мәңгілік ғұмырының күмәндылығын көрсетеді.

Заманауи көрерменге эстетикалық әсер сыйлайтын өткен дәуір өнерінен бас тарту, әрине, тым үзілді-кесілді әрекет. Ол айтарлықтай өзіндік сипатқа ие және өткен заман жөнінде белгілі бір білімді, «сырт көзді»  талап еткенімен, мұндай әсердің бар екені, сөзсіз, әрине.

Өнердегі постмодернизмді зерттеу саласындағы жасалған дүниелерге сүйене отырып, оныңнегізгі ерекшеліктерін анықтап алуға болады.  Егер қысқаша айтар болсақ, олар мынадай:

Белгісіздік, жүйелілікке қарсы, әдістемелілікке қарсы, тұйықтық пен

қатаңдықтың эстетикалық шарттарының болмауы; коллаждарға, метафораның метонимиямен орын алмасуына, парадокстарға деген құмарлық, бұзып-жойып, тәртіпсіз дүние деп қабылдануы жөніндегі фрагментарлық дау-дамай, пікірталастар; «Мен» ұғымының жоғалуы,Қағида ретіндегі үстіртін жағдай,терең мәселелер мен болмыс үрдістерін зерттеуге талпынудан бас тарту, қарапайымдылық пен айқындылыққа ұмтылу, өнер туындыларындағы шынайы өмірдің үстіртін, бірақ, синтетикалық көрінісі, өмірді түсіну емес, қабылдау керек деген ойдың басымдылығы;

Мимесистен, бейнеліліктен бас тарту;өнердің «елестетуге мүмкін емес нәрсені елесетуге» ұмтылысы, «көрсетпеу» мен «анықтамау»; композицияның қасақана бей-берекеттілікке талпынысы; жаңа пішіндер мен мазмұндарға үнемі тәжірибелер өткізіп отыру; шынайы өмірдің түсіндірілмеген тұстары коллаждық техника арқылы көркем туынды бетіне сенімді емес бейнелердіүнемі дүниеге әкеліп отыру. Мысалы М.Нарымбеттің машине дөңгелегінің резиналарын кесіп мүсіндер жасауы, А.Ақанаевтың картина бетіне темір терсек жапсыру, сондай-ақ жұмыртқаның қабығы мен  қаңылтыржапсыру, тары, күріш себу т,б;

Келемеж,мысқылдап күлкіге айналдырудан кекетіп-мұқататын

трагифарсқа дейін; келемеждің плюрализм жағдайы мен қандай-да бір парадигмаларсыз ақиқатты табуға мүмкіндік беретін құрал ретінде талқылануы, пайымдаулы реакция тудыру Қанат Ибрагимовтың «балық басынан шіриді» деп Алматыдағы жаңа алаңда балықтың басын шабуы қоғамда дүр сілкініс туғызды;

өнердің маскарадтық, карнавалдық сипаты және оның қабылдануы;  карнавалданған өнердің транс тарихилығы, оның өмірге шоу-бизнес кейпінде еніп кетуі;мысалы Шымкенттік «Қызыл трактор»тобының бақсылық көріністері,

Эпатаждық,суретшінің өзінің аудиториясын күтпеген жайлармен таң қалдырып, жалпылай қабылданған ережелер мен заңдарды бұзып қайран қалдыруы; өзінің қолда бар құралдарымен бұқараны белсенді сыр-сұхбатқа тартып, дау-дамайға араластырып, тамақ жыртар артыс-тартысқа қосып, сол қоғам мен адамдардың өздерінің өзінен күтпеген әрекеттерге баруына қол жеткізуге барынша талпынатын «авторлық масканың»  агрессиялығытеатралдылықаудиторияға аса ден қоюы, көрермендердің қошеметіне құмарлық; Қанат Ибрагим сияқты Қазақ суретшілері Мәскеудегі көрмеде қой сойып, кесеге құйып қанымен сурет салу көріністері, ал осы Қ.Ибрагимовпен М.Нарымбетовтің қой боп маңырап, құйырықтарын көрерменге көрсетуі соның дәлелі.Нақты айтқанда постмодернистердің ұраны саналы деңгейдегі шизофренияныанықтай алды.

Перформативтілік,дененің, сырт келбеттің, қимыл-қозғалыстың,өнер тілінің бірін құрайтын суретшінің мінезінің пайдаланылуы; суретші көрерменнің санасы мен ерік-күшіне ықпал ететін белгілі бір эфемерлік әрекеттерді елестетуге қабілетті актер сынды билейтін Эльвира Гарнышева, Сергей Червяковтың көріністерін режисураға, мелодрамаға жатқызу керек. Сонымен бірге боди- арт, Видео- арт сияқты көріністердікино режисура деген ойды қойып бейнелеу өнері дейтін біздің Мәскеуде оқып тәмәмдаған өнертанушылардың жатып кеп мақтайтынына таң қаласың. Алма Меңлібаеваның видео-артпен жасаған жұмысы көркемдік эстетикадан мүлде қалған, Тау етегінде үйілген қарлардан шыққан қыздар, егерде қарды үиген адамдардың ізін алып тастаса онда рас аппақ қардың ішінен аппақ жалаңаш қыздар шыға келгеніне тазалық, сұлулық ретінде өте әсерлі болар еді, бірақ маңай лас,өздерін көміуге көмектескен  адамдардың ізі.Бұдан басқа қыздардың қойдың үстінде шалқадан ұйықтап жатқан көріністеріне қарап Алманы атақты Бораттың қарындасыма деп те ойлайсың. Ал бүгінде ата көп аталып жүрген А.Меңлібаеваның жеке өзінің шығармашылық кескіндемелік өнерінің стилі  таза африкалық өнер.

Постмодернистік өнердің жоғарыда аталған ерекшеліктерін жалғастыра беруге болар еді. Дегенмен, осы айтылғандардың өзінен постмодернизмнің өнердегі қалған барлық түрлерінен   қаншалықты айрықшаланатыны және ең алдымен, өзінің тікелей алдыңғы аға буыны- реализммен модернизмнен қаншалықты айрықшаланытыны түсінікті. Қазақстан постмодернистері Америка мен Еуропадағы ірі бинналдарға қатысып үлкен жетістіктерге жетті. Батыстық өнер сүйер қауымды  қайран қардырған суретшілердің ой еркіндігін кеңістікті шығармашылық призмасы арқылы көрсетудегі дүниетаным кеңдігін шетелдік өнертанушылар атап көрсетті.  Қазақстандағы бұл бағыттағы суретшілер Кенжебай Дүисенбаев, Амондос Ақанаев, Мұқатов Табылды, Рашид Нүрекеев, Асия және Кадржан Хайруллиндер, Алма Меңлібаева, Сәуле Сүлейменова, Руслан Халфин, Елена  және В.Воробьевалар, Валерий Рупель, Вячеслав Ахунов, Қанат  Ибрагимов, Молдағұл Нарымбет, Саид Атабеков, Виталий Симаков, Ербол Мелдібеков, Андрей Нода, Ерсайын Жапақ т.б .

Постмодернистер суретшіні бүтіндігінен ғана емес, даралығынан да айырады, ал, оның жұмысын-  үнемі тың, тосын, терең дүниелерді көріп, жариялап отыратын өнер туындылары деген аса құрметті мәртебесінен

жұрдай етеді. Постмодернистердің ерекшелігі, бір мезеттілігі, жасырындылығы. Олар «сусып тұрады», үстінен сырғып өтіп, тек сырттай кескіндеуге құмар. Постмодернистердің осыған дейін көп рет пайдаланылып қойған және санқилы коллаждарымен жұмыс істейтіні кездейсоқ емес.

Егер модернистер қандай-да бір мүлдем жаңа сән ойлап табуға ұмтылған болса, ал, тарихпен әуестенгіш постмодернистерде ол ештеңеге жетелемейтін, ретроға қызмет ететін ойын-сауықтардан басқа ештеңе емес шексіз  бір «стильге» айналады.

Модернизм тереңдікті іздестіруге құмар болса, ал, постмодернистік суретші үшін үстіртінділік немесе «көпе-көрінеу таяздық» тән.  Портреттерде тұңғиық тұнық өмір деген атауымен жоқ, жанарлары мәнсіз-мағынасыз, салғырт, немқұрайды бейнелер саған қарап тұрады. Пейзаждар қарапайымдандырылған және мультфильмдердегі кадрларға ұқсап барады. Белгілі бір әдеби сыншы айтқандай, бүгінгі күннің романшылары «ең бір бет-әлпетсіз кейіпкерлерді, ең бір мен-мұндалаған жерлерде, ең бір талғамсыз мәнерде» бейнелейді.         Заманауи өнер ашық сайқымазақтан, ішіне түйген зілі әзер байқалатын келемеждік кекесінге дейін жеткен комизмге толы. Жазушы Қалихан Ысқақтың «кейіпкерлерді драмаға салып жіберсең артық адамдар шығып қалады» дегеніндей постмодернистік өнерді музыкаға салса, нағыз шатпақ не музыканың өзі болар еді. Өнердің постмодернистік туындысының табысы көбіне туындының өзімен емес, оның батылдығымен, анығырақ айтар болсақ оны жарыққа әкелген суретшінің өжеттігімен, оның қоршаған ортаны таңдандырып қана қоймай, көрермен қауымды шошыта білу қабілетімен анықталады. Он минуттық даңқа негізделген бұндай өнер қоғам үшін аңда санда керек. Ұйықтап кеткен ортаға жақсы нәтижелі импульс береді. Ал көп болған жағдайда өнердің құнын түсіріп, ортаны маңгүрттендіреді.Модернизмнің суретшінің жеке тұлғасын пір тұтатыны анық болса, бұл адамды тобырға айналдырудың өнердегі көрінісі.Ең бастысы постмодернизм өнері ұлтсыздану ұраның бір тармағы десе болады.

Өнердің жаңа түрінің даму процесі әлі жалғасуда. Ол Қазақстандық суретшілердің шығармшылығындағы әлі де терең талқылауды керек ететін көркемөнерлік ақпараттармен байыуда. Шығармашылық еңбектің табыстарын алқалы топтың алдына тартып, талғамшыл көрерменнің сарабына салып отыру –ол уақыт талабы болып қала бермек.

 
Мақала, баяндама

Бірегей көркемөнер «Арт–рейтинг» жобасының  көркемөнер нарықтағы маңызы және заманауи өнердегі ролі

Жанарбек Берістен

профессор, философия ғыл.кан.

Ресейлік ғылыми мамандар әзірлеп, ұсынған әдістемелік аспаптар өнердің қызмет ету механизмдерін, соның ішінде бейнелеу өнерінің қызмет ету механизмдерін орынды түрде анықтауға міндеттелген. Мұнда рейтингілеу көркемөнер ортасының ақпараттық тұрғыдағы өзін-өзін ұйымдастыруының бастапқы кезеңі іспетті көрінеді, себебі, оған қатысушылардың әрбіреуі өзінің шығармашылығында әлеуметтелуге бет алған, яки, көркем-кәсіби жағдайдың ішіндегі өзіндік орыны мен маңызының расталуына бет алған, рейтинг міне осыны белгілеп отырады. Біздің көріп отырғанымыздай, оятушы күш, ұжымдастарының ішіндегі кәсіби беделінің болуы әрбір суретшінің «рейтингке деген ерік-жігерінің»  негізінде жатыр. Шынайы талантты суретші өзінің: «қайдан екенін, кім екенін, жеке басының шығармашылығында қайда бет алып бара жатқанын» орынды түрде білгісі келетіні анық. Мұнда рейтинг- еңбек ету барысында бет алатын бастауы, өзі түскен соқпағын бойлауы, ойлануға жетелейтін мәлімет.

Соңғы жылдары бейнелеу өнерінің туындыларына байланысты аукциондарды даярлау барысында ресейлік компаниялардың сарапшылары ұдайы кәсіби суретшілер одағының төрағасы Сергей Вольфович Заграевскийдің редакциясына қарасты «Бірегей көркемөнер рейтингіне» жүгініп келеді. Құрылтайшысы да бас редакторы да осы адам. Осы анықтама бүгінгі күні оңтайлы болып табылатын сыныптаманы қамтиды. Аталмыш сыныптама туындыларға баға белгілеуде жан-жақты және толық қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Құзыреттілік пен жоғары кәсіби деңгей өнер нарығына арналған кезекті жетекшілік  болып табылатын, жаңа жұмыстар мен зерттеулерден тұрады.

Рейтинг — Ресейдегі көркемөнер нарығыны уақытының сыналу пішіні.

Мәртебеңді растау. Өнер саласында мәртебесінің болуы, яғни, шығармашылыққа деген тұтынушылық және сарапшылық қатынасы суретшілердің тобын сатыландырып,  шығармашылық ерекшеліктері мен көркемөнер тәжірибесіне ықпал етпей қоймайды. Бұл бір қарағанда жалпылама сын деуге келеді.Жақсы жері сауданың дау дамайы мен үкіметтік бағамдарға тәуелсіз.

Рейтингі бүгінгі күні қарқынды даму үстіндегі көркемөнер нарығы мен өнер нарығындағы баға белгілеу тұрғысында дұрыс бағыт-бағдар алуда зор роль атқарады. Бұл өте ауыр және бүге-шүгесі көп жұмыс. Мұндай жауапкершілікті әркім өз мойнына ала бермейді.Мұндайға үкіметтің қолдауы бар екенін жасыруға болмайды.Кәсіби мамандардан тұратын 35 адамнан тұратын ұжым жұмыс жасайды.Осы арқылы Ресейлік көркемөнерді бағалау ақпараты ТМД елдеріне бақылау жасап тұр.Бұл да ресейдің империялық саясатының бір көрінісі.

Өнер нарығындағы баға қою үрдісін қайткен күнде де тұрақтандыру мақсатында Ресейдің Кәсіби Суретшілер Одағы 1999 жылдан бастап «Бірегей көркемөнер рейтингін» басып шығарып келеді. Энциклопедиялық сипатты басылымға  Ресей империясының, КСРО-ның, орыс тілді шет елдерінің, Ресей Федерациясының, бұрынғы КСРО кеңістігі республикаларының 45759 мыңға жуық суретшілерінің аты-жөндері, тектері, туған жылдары, олардың рейтингтік санаттары кіреді. Өткен ғасырдың соңынан бері Ресейде 2012 жылы сонғы  «Бірегей көркемөнер рейтингінің» он тоғызыншы саны жарық көрді. Дәстүр бойынша ол ресей көркем нарығын тәртіпке келтірудің негізгі аспабы болып табылады. Онда орыс та, орыс емес те, бұрынғы барлық көрші республикалардың да суретшілері бар (бұл біздің Арт-галереяның жүздеген таңдаулылары емес!). Анықтамалық екі бөлімнен тұрады: Ресей көркемсурет реитинг(Ресей империясының суретшілерінің тұтас реитингі, КССРО, «шетелдік орыстар», Ресей Федарациясы және бұрынғы Кеңстік одақтағы республикалар)және Халықаралық көркемсурет реитингі (18-21 ғасырдағы әлем суретшілерінің рейтингі, яғни әлемдік  көркемсуреттің қалыптасқан құндылықтары).

Рейтинг шығармашылық әлемде аса пайдалы болып саналатын өзара  жарысуға, бәсекелесуге жетелейді. Заманауи жарыс-тартыс, бәсеке әдетте, үнемі қиялға шомып, шынайы өмірден тыс, өзгешелеу өмір қалпын ұстанатын суретші қауымын қамшылайды десе де болады. Суретшілердің туындыларын сатып алып жататын өнерсүйер жандар суретшілердің осы рейтингіне қарап, оған мән беретіні анық.

Менің ойымша, анықтама суретшілер қауымының көркемөнер білімін жетілдіруде, соның ішінде, коллекционерлер секілді ортада мәлімет алу үшін таптырмас тиімді дүние болмақ.

«Бүгінгі күні көзі тірілері де, марқұм болып өмірден озып кеткендері де бар. Жалпы, суретшілерді тірі, өлі деп бөлген дұрыс болмас. Баға белгілеу тұрғысында шебердің осы өмірден озуы ештеңені де білдірмейді. Десе де, өмірден озып кеткен өнер қайраткерлері санаттың ең биік төрінен орын алған.

Пирамиданың негізі— өсіп келе жатқан өскелең ұрпақ немесе қызу көрмелерге белсене қатыса бермейтін бейнелеу цехының салмақты тобы. Рейтинг құрумен айналысатын сарапшылар олардың өсіп, өніп, дамуын, керісінше, кері кетіп, артта қалуын бақылап, қадағалап отырады. «Кескіндеу өнері  -спорттық ойын емес, мұнда, әрине, кімнің-кімді артқа тастап, бел озып кететінін алдын-ала нық сеніммен айту мүмкін емес. Рейтинг өнертану әдісінің негізінде қаланған: пластика, жаңашылдық, ең болмағанда академизм — бүгінде онымен ешкімді таңқалдыра алмайсыз. Суретшінің  жеке тұлғасын көре білу де маңызды. Суретшінің туындыларының негізін, табиғатын ескере отырып, баға белгілеген дұрыс болар.  Әрбір суретшіге белгілі бір санат тағайындалады. Суретшілердің бірінші, ең биік санаты бүгінде көзі тірі суретшілердің еншісіне тие қоймас.

2А санаты— нарыққа мән бере қоймайтын белгілі суретшілердің еншісінде.

2В санаты— еңбектерін сатуды жөн көретін суретшілердің сатысы.

Ал рейтингтік санаттары түрлі авторлардың жұмыстарының шығармашылық және қоғамдың маңызын сипаттап, оларды: өнерге енді аяқ басқандармен, дарыны кемеліне келген өнер иелері он баллдық шкаламен бағаланады. Санаттардың негізгі мазмұны мынандай:

1-әлемге танылған суретші, уақыт сынынан өткен(бір ғасыр ішінде).

1А- Әлемге танымал суретші.

1В - Жоғара санаттағы кәсіби –суретші,  жоғары ықпал ету қабілеті бар, өзінің тұлғалық атағын пайдалана алатын суретші.

2А-Жоғара санаттағы кәсіби –суретші,  ашық шығармашылық жеке тұлға.

2В Жоғара санаттағы кәсіби –суретші, көркемөнер нарығана қажетті және баспасөзде мойындалған.

3А- өзінің жеке стилі қалыптапсқан кәсіби –суретші.

3В- кәсіби –суретші, көркемөнер нарығана қажетті және баспасөзде мойындалған.

4А - Шығармашылық қуаты бар қалыптасқан кәсіби суретші.

4В -  Көркемөнер нарығында орыны бар қалыптасқан кәсіби суретші.

5А- Шығармашылық қуаты бар кәсіби  суретші.

5В- Қалыптасқан кәсіби суретші.

6А- шығармашылық қуаты бар суретші.

6В –қалыптасып келе жатқан кәсіби суретші.

7-әуесқой суретші, мамандардың болашағынан үміт күтетін.

8-әуесқой суретші.

9 жаңа бастаған суретші.

10-оқушы суретші.

Мұнан басқа, онда өнер туындыларын сатып алу және олардың сатылуы  жөнінде баға бағамы берілген және көрме залдарының бағамыда берілген.

Суретшілердің атқарған еңбектерін рейтингтік бағалау жұмысы әпбебаптылығымен және кәсібилілігімен айрықшаланады, себебі, ол Рейтинг орталығы мүшелерінің жеке еңбек тәжірибелеріне, мағлұматтылығына, ірі мұражайлар, галереялар мен шығармашылық бірлестіктер, көрме залдары, өнертанушылар, т.б. оның туындыларын рейтинг орталығына қойып отырған белгілі бір суретшінің шығармашылығы жайлы мәліметтердің тереңдігіне байланысты болмақ.

Суретшінің туындыларының  бағасы оның рейтингте алатын санатына ғана байланысты емес. Суретшілер Одағына мүшелік, көрмелер, рейтинг — мұның барлығы нұсқаушы сипатқа ие» - дейді Заграевский. Дегенмен, анықтама көбіне баға белгілеу айнасы іспетті.

Заманауи кескіндеу өнеріне баға бере келе, аукциондардың жоқтығы себепті, галеристер мен сатып алушылар көркемөнер рейтингіне жүгінеді. Мұндай жағдайда, рейтинг сарапшылардың тарапынан суретшілердің шығармашылығына жол ашуда және галеристердің арасында жақсы делдал боп тұр. Бүгінгі күнгі украиналық та, ресейлік те суретшілердің анағұрлым толығырақ рейтингі осы «Бірегей  көркемөнер  рейтингі».Өиткені олар толығымен кірген. Қазақстан көркемөнеріне қатысы барма деген сұрақ туатыны сөзсіз.Қазақстанда Суретшілер одағына тіркелген 1120 суретші бар болса, соның 144 ғана ресейдің арт рейтингіне кірген. Олардың  қазақстандық суретшілер жайлы білімдері жеткіліксіз. Қараған кісіге қазақ суретшілері туралы жақсы ақпарат жоқ екенін байқауға болады.Сондықтан болашақта өзімізге де жеке жасау керек ақ.Меніңше әр мемлекеттің өз көркемөнер рейтингі болуы керек. Өйткені жасаушы елдің өз көзқарасы, өз талғамы, саясаты бар. Бізде бірақ мәдениетке Ресейдегідей мемлекеттік саясат жоқ. Бұның бәрін болашақта ынталы топтың еншісіне қалдыру керек шығар.

Қазақстанда «Арт–рейтинг» жобасы заманауи өнерге де, күрделі өнер нарығына да ентелеп кіре қойған жоқ.

Осы анықтамалық баспа – суретшілер мен өнер менеджерлерінің, коллекционерлердің, мұражайлар мен галереялардың арасындағы өзіндік делдал болып тұр. Бүгінде суретшілерге көркем нарыққа шығу оңай емес, ал, анықтамаға кіру белгілі бір суретшінің, кескіндеушінің, мүсіншінің шығармашылық деңгейі жайлы жеткілікті ақпарат береді, коллекционерлердің назарына ілігуге жағдай жасайды. Ол жалпы бағыт-бағдар береді, ал, әрі қарай өзің ойланып, еңбектене бер. Рейтинг көтеру үшін көрме жасау керек.

Жалпы рейтингіні басқа да музыка мен әдебиет, журналистика сияқты салаларға енгізуге болады ау деп ойлаймын.

 

 
БҮГІНГІ ҚАЗАҚ КӨРКЕМӨНЕРІ: ПРОБЛЕМАЛАР, ТЕНДЕНЦИЯЛАР

Жанарбек Берістен., профессор, философия ғ.к, Қазақстан Суретшілер Одағының жауапты хатшысы

БҮГІНГІ ҚАЗАҚ КӨРКЕМӨНЕРІ: ПРОБЛЕМАЛАР, ТЕНДЕНЦИЯЛАР

Біз бір сәт арғы тарихқа бармай ақ  Суретшілер одағының құрылғанына 80 жылдық межесімен шартты түрде қарасақ та, өнеріміздің кещегісі мен бүгінгісінің ара салмағын оймен таразылағанда, дәрежесі мен деңгейі әлемдік өнерде өз орына бар деп қуаныш сезіммен айта аламыз. Осы уақытқа дейінгі жазылған өнер тарихын шын мәніндегі тарих ретінде қарау жеткіліксіз, ол әлі замана биігінен қайта қаралуы тиіс мұра. Қазақ елінің тәуелсіздігі бұрынғы қажетті мұрасын қайта қалпына келтіру мүмкіндігін туғызды. Соның нәтижесінде өнерді жаңаша бағамдауға тура келеді. Көркемөнер атты рухани реальдық құбылыс көп жағдайда стильдер арқылы бағаланады. Солай бола бермек те. Өнердің ілгерлігі де, іргелігі де осы өлшеммен таразыланады. Бұл жәй ғана масаттану емес, көркемдік даму эволюциясын басынан өткерген күрделі шығармашылық үрдіс.

Бұған  өнеріміздің даму қарқыны, кәсіби маман суретшілердің өсу, кемелдену эволюциясын талдау қажеттілігі анық сезіледі. Бүгінгі қазақ өнері әлемдік ортада өзіндік ерекшелігімен, стильдік байлығымен иық теңестіре алады. Бұл мәселе осы уақытқа дейін сөз болмаған және болашақта талқылаудың жаңа нысаны ретінде баяндап өтпекпін.

Өнер тарихы шын мәнінде стильдер тарихы. Мәдениетті зерттеу ісін де өнер тарихы стилімен біте қайнасып жатқанын көреміз. Біз шағын зерттеу барысында осы стиль мәселесі арқылы пікір айтып күрделі өнер тарихы мәселесін шешіп тастау деуден аулақпыз, бірақ өзіндік пікір айтуда философиялық деңгейдің жаңа қырынан көрсетуге ұмтылатынымыз анық. Өнер тарихы мен стиль ұғымының бірлігін, байланысын қарастыру мәдениет стилін анықтаудағы ролі әрқашанда маңызды. Бұның бәрі стильдің ұлттық ойлау мүмкіндігіне негізделмек. Стил алуандығы өнер мұқитын байытатын толтыратын кәусәр бұлақтар.

Егерді хроникамен өлшесек өнерді тарихи  маңызы артпақ, ал стильдік өлшеммен өлшесек тарихи эстетикалық маңыз артпақ. Сонымен қазақ жерінде бейнелеу өнерінің қалай дамығанына назар аударсақ және қандай стильмен дамыды. Әрине ең алғашқы суретші ретінде Н.Хлудов пен Ә. Қастеевті айтамыз. Ойымызды нақтылай түйіндеп аитсақ. Примитивизм (англ.primitism-ең бірінші деген мағынаны білдіреді) 19-20 ғ.ғ. соңындағы бейнелеу өнеріндегі бағыт. Көркемдік бейнелердің сезімталдығын жеңілдету және қарапайым аңқаулау өнердің формасындағы сазды қатынастарды бағамдап бейнелеу. Бұл бағытта өздігінен талпынып үйренетін суретшілер, примитивизмнің әуені мен тақырыптарын, алғашқы өнер ретінде өздерінің жұмыстарында кеңінен қолданды. Сол үшін де примитизм қандайда бір настальгияның жетістігі, өмірдегі мәдениеттің образы.

Алғаш қазақстанда бағытты Николай Хлудов пен Әбілхан Қастеевті кеин қосылған Сергей Калмыковты, қазіргі заманғы Нейлэ Бубені айтуға болады.

Натурализм (фр. naturalisme, от лат. natura табиғат) - Европа мен АҚШ-та ХІХ ғасыр  соңында қалыптасқан, әдебиет пен өнердегі бағыт.

Өнер саласында натурализм ең алдымен француз жазушылары аитқандай : "суретшілер ең алдымен айнала қоршаған әлемді ешқандай да қоспасыз шынайы түрде салуы керек" деді. Олардың адам туралы шындықты айтуынан өмірдің биологиялық жағына қызығушылықтары арта түсті. Дәл осы сипаттама Николай  Хлудовта, Әбілхан Қастеевте  анық байқалды. Бұл екі суретші де осы жолды бастан кешті. Олар  байқағыштық пен бояуды терең сезіну позициясы шектелген таза натуралист еді.Сол кезеңнің қоспасыз өмірі тарихи этнографиялық жағынанда, стильдік жағынан да сондықтан құнды болып қала бермек.

Біртіндеп қоғам дамып әлеуметтік жағдай мүлде өзгерді. 1930-1970 жылдары  Кеңестік  сыншылдар  натурализмді, көркемдік  әдіс  ретінде  қарастырып,  реализмге  қарама- қарсы  бағыт  деген  сын айтты. Кеңестік реализм болмыс пен қоғам дамуының иделогиялық эстетикалық көрінісі ретінде насихатталды. Ал Әбілхан Кастеев өз шеберлігін шыңдай отыра артынан нағыз реалист суретшіге айналды.

Реализм (Фр. realisme – нағыз, заттық ) - өнердің функцияларын, түсінігін сезіне бейнелейтін: өнердің арнайы құралдарын өмір шындығында бейнелеу, оның көркемөнердегі реалдылыққа енуінің өлшемін, тереңдігіне толық енуін тану болып табылады.

Реализм өнердің дамуындағы негізгі тарихи тенденция ретінде түсіндіріледі. Реализм өнердегі әлеуметтік ащы шындық мәселеге қоғамдық өмірдегі талаптарына баға беру. 19ғ. басқарушы реализмнің принциптері болып өмірдегі объективті бар заттарды бейнелеу, автордың шындықты жоғары қойып, типті мінездерді қайта тудыру; бейнелеудің әдістерін құрметтеу «қоғам мен тұлға» мәселелеріне қызығушылықпен қарау болып табылады. Қазіргі уақыттағы реализм нақтылықпен жаңа тарихи байланыстарды іздестірумен мінезделеді, негізгі түбіртекті шығармашылық шешімдерді және көркемдік мәнерлілікті обрыздайды. 1930жылдары Қазақстан Суретшілер одағының іргетасын қалаған ұмытылмас есімдер  Әубәкір Исмайлов, Қожахмет пен Құлахмет Қожықовтар, Әбілхан Қастеевтер. А.Черкасский, Л.Лизогуб, Б.Орманшы. К.Баранов, В.Антощенко Оленов, Л.П. Леонтьевтар дамытса. Қазақ өнеріндегі 1950-70 жылдар Қ.Телжанов, Сабыр Мамбеев  сынды кемел таланттардың шабытты жемісті еңбек еткен жылдары болды. Сол жылдары Молдахмет Кенбаев, Камил Шаяхметов, Айша Ғалымбаева, Гүлфайрус Исмайлова, Хакимжан Наурызбаев, Бек Түлеков, Николай Гаев, Нағымбек Нұрмұхамедов, Евгений Сидоркин, Алексей Степанов,Үкі Әжиев, А.Школьный, Әмен Қайдаров,Н.Таңсықбаев,А.Юлдашев, 80 жылдардағы  Камил Муллашов, Төлеген Досмағамбетов, Ескен Сергебаев, Бақыт Әбішев, 90- 2000 жылдардағы Жұмақын Қайраңбаев, Зейнекүл Түсіпова, Талғат Искаков, Бақытқан Мырзахметов, Досбол Қасым, Манат Қаспақ, Талғат Тілеужан,Тоққожа Қожағұлов, Максим Ведерников сияқты суретшілер бүгінгі күндері дамытуда. Тарихи мүсін ескерткштердің дені осы реализм бағытында орындалды.

Сонымен бірге кеңес заманында Әлеуметтік реализм-ресми көркем бағыт және теориялық принцип,1930ж. ортасынан 1980ж. басына дейін үстем болған. Ол практикада идеологиямен саясат принциптеріне әдебиет пен өнерді бағындырды. Соған қарамастан оның өмір сүру уақтында маңызды көптеген шығармалар дүниеге келді. 1980 жылдардың соңына қарай әлеуметтік релизм саяси жағдайлардың өзгеруіне байланысты тарихи-әдеби терминге айналды.

Қазақ өнеріндегі жаңа бетбұрыс жасаған ағым ол Импрессионизм ағымы. Осы импрессионизм арқылы ұлттық эстетиканың сапасын көрсеткен  ол Сабыр Мәмбаев ағамыз. Қазақ өнеріндегі 50 жылдардың аяғында келген Импрессионизм(фр.impressionisme, impression - әсер ) өнердегi XIX ғасырдың екiншi жартысындағы Франция пайда болған көркем бағыт.

Жаңа ағым  сол реализмнiң жылдарындағы қазақ өнеріне жаңа көкжиектер ашып өнердiң дамуына және жаңа тұжырымдамалар, ағымдар және формалардың пайда болуына қозғау салды. Ол өз кезегiнде жаңа көркем эстетикалар және бағыттардың пайда болуына ықпал етті. Бұдан басқа Жанатай Шарденов,Сахи Романов, Зейнекүл Түсипова, Өркен Мамакова, Бүгінгі күндері Жұмаш Кененбай, Гүлжамал Тагенова, Құрманғазы Ақашев, Фридлин сияқты таланттар жалғастыруда.

Постимпрессионизм (импрессионизмнен кейін) 19ғ. аяғы – 20ғ.басында француздық өнердің жиналмалы бірнеше бағыттардың бірі импрессионизмнің жалғаушысы болып табылады. Постимпрессионистік суретшілерді бір ғана нәрсе біріктіреді ол – импрессионизмнен белгілілерін көркем-шығармашылық эстетикалық ізденістерге итермелеу, кенепке лезде орындалатын жұмыс емес ұзақтау уақытта бейнеленетін, өмірде кездесетін жағдайларды материалды түрде, жандүниеде кездесетін бейнелерді кескіндеу болып табылады. Ең таң қалатын құбылыс әлемдегі үдерістің қазақ топырағында  кеш басталса импрессионизмнен кеин постимпрессионизмнің келуі.Ұлттық мектептің пластикалық тілін қалыптастырамыз деп мақсат қоймаса да өнер формасы бойынша да мазмұны бойынша ұлттық болуы тиісті деген тұжырым идея болды. Бұл ізденістер әр түрлі жолдармен жүрді Салихиддин Айтбаев, Әли Жүсіпов, Ш.Сариев, Әбдрашит Сыдыханов,Тоқболат Тоғысбаев, Кенжебай Дүйсенбаев, Амандос Ақанаев, Графиктер Мақұм Қисамединов, Ә.Смағұлов, М.Табылдиев, бүгінгі күндері Бақытқан Мырзахметов, Жеңісбек Әбдраман және графикадағы жалғастырушы Темірхан  Ордабеков, Мағауия Канленовтер ең жарқын өкілдері. Постимпрессионизм әдісінің қазақ суретшілерінің арасында кең тарағаны ол сезанизм.

Сезанизм-постимпрессионизм өкілі, көрнекі кескіндемеші Поль Сезан есімімен аталған -ХХғ.1-ші жартысындағы кескіндеме ағымы, - П.Сезанның әдісіне бағытталған, түстердің кереғарлық құрылымы арқылы берік, тұрақты көлемді форма;оның көркем түйінделуі мен геометриялылығы. Сезанның пікірі бойынша, суретшінің міндеті бір мезеттік шындықты фиксациялау емес, оны терең зерттеп, негізгі қасиеттерін- көлемін, құрылымын, мәңгілік мәнін, әлемнің монументтік сипатын, оның тұрақтылығын, өзгермейтін сызығын бере білу керектігінде деген.

Өзінің ''іске асыру'' деп атаған шығармашылық принципін, Сезанн''Пуссен секілді  тікелей заттың өзіне қарап жазу'', дәлірек айтқанда табиғатты бақылау мен зерттеу арқылы тікелей заттың өзімен жұмыс жасау арқылы жаратушының құрылымдық ойын түсіну.

Сезандық кескіндеменің негізі- сурет, түс және кереғарлық. Түс – бұл басты форма жасаушы бастау. Ал кереғарлық арқылы суретші заттарға ерекше маңыз бере отырып оның толық екенін сездіретін көлемдер жасайды. Сезанн, кеңістікке аса мән бермеген, барлық бейнені бірге бір кеңістік аумағына тартады. Сезанды ''таза кескіндеменің'' өкілі, кейде әлемнің өзіндік философиялық концепциясы мен өнерін  жасаушы деп те айтатын. Қазақ суретшілерінің 60 -80жылдары келген үлкен шоғырлы топтың дені сезанистер. Сезанизм мәселесі қазақ өнерінің үлкен бір тарауы, ол әлі қалам тартылмаған,  әлі зерттелмеген тың саласы.

Кубизм ( фр.Cubizme, куб ) - 20 ғасыр басындағы француз өнерінің  көркемдік бағыты. Кубизмнің мәні - бұл примитивизм, әлемді, геометриялық фигураларды тура қабылдау  формасы.

Кубизм өзінің шарықтау шыңында 3 кезеңнен өтеді: Сезандық, аналитикалық, синтетикалық. Алғашқы кезең (1909) үшін көлемді, бірнеше өрескел формалар, түзу және сынық  сызықтар  сипатта болды. Екінші кезең (1909-1912) бейнелеуінде ұсақ детальды затармен ерекшеленетін. Тұтас форманы бөлшектей отырып, суретші затың анализін жасау үшін оның құрылымына енуге  ұмтылады. Бұл бейнеленетін  заттардың және жанрдың шектелуіне әкелді (натюрморт, пейзаж, және портрет ), синтезге негізделген кезең (1913-1914 ) коллаж болды. Картиналар әртекті материалдар мен көріністерден жинақталған (киім газеттердің қиындылары, түсқағаз қиқымдары, сіріңке қораптары, жапсырмалар). Дәстүрлі кескіндемені қабылдамай, өздігінше, тәуелсіз кескіндеме жанрын құрады. Қазақ өнеріндегі көшбасшылары С. Айтбаев,Ш.Сариев, Ә.Жүсіпов т.б.

Традиционализм. Дәстүршілдік. Дәл осы кезеңде қазақ монументалды өнерімен сәндік қолданбалы өнерде дәстүр бояуларын ізденістер кең қанат жайды. Идеологиялық ережелердің таптаурын жолына түскісі келмегендіктен, көркемөнер мектебінің ұлттық принциптеріне деген ізденістер басталды. Сол кезеңде жұмыс істеген монументалистер Молдахмет Кенбаев, Цивчинский, Құрас Тыныбеков, Қанапия Оспанов, сәндік өнердегі Сәуле Бөлтірікова, Бәтима Зәуірбековалардың ізденістерімен белгілі. Бұл суретшілердің шығармалары рухани эстетикалық бағытымызды айқындап қана қоймай дүниетаным қалыптастыруда үлкен рол атқарды және ой санамыздың бір адым ілгерілегендігінің айғағы. Рыстан Өмірзақ, Зейнелхан Мұхамеджан.

Сексенінші жылдардың аяғындағы Кеңестік қоғамдағы «Қайта құру» реформаларының басталуы мен суретшілер арасында ұлы еркіндік атты  жағдай пайда болуына жағдай жасалды. Оның артынша табиғи таланттардың лықсыған шығармашылық энергиясының ұлы арнасына айналдырған сондай бақытты сәт Тәуелсіздікте келді. Дәл сол кезде Әбдрашит Сыдыхановтың «Таңбалық кескіндемесі» реформатрлық табысмен стилдік ағымдардың жаппай дамуына бастамашы болды. Мұнан соң шығармашылық потенциалдың жаппай еселей артуының бір ағымы авангардизм келді.

Авангардизм (фран.avantgard- алдыңғы қатар), авангард-XX ғ. новаторлық, бунтарлық қозғалыстар мен көркемдік мәдениеттегі бағыттардың жиынтығы. Авангардтық ағымның шығармашылық бағдарламасы, идеялары мен әдістерінің түрлілігі бойынша онда жалпы сипаттарды бөлуге болады: ең алдымен «формадан босатуға», толық еркіндік пен басыбайлықтан босатуға талпыну. Бұл бірінші дәстүрлік өнерге теріс қатынас көрсетуде, бейнелеу мен сұлулықтың классикалық нормаларынан бас тартуда көрінеді; сонымен бірге өзінің туындыларын көрсетудегі ойлаудың ассоциативтілігі мен эпатажды сипаты.

Суретші-авангардистердің негізгі мақсаты өмірдегі «екінші шындықтың» сипатын, әлемнің субъективті моделін құру болды. Сондықтан да олар өнермен шындықтың арасындағы шекарасын жоюға, өнер туындыларын адамдарды қоршаған ортаға енгізуді ұйғарды. Ол инсталляция, энвайронтмент, хэппининг сияқты формаларда кең өріс алып дамыды.  Дәстүрлік өнердің ережелерін , көркемдік және антикөркемдік шығармалардың әдіс- тәсілдері, формаларын құра отырып, авангардистер фотография, кино, электрондық музыка секілді өнердің жаңа түрлерін пайда болып, олардың дамуына мүмкіндік берді.

Модернизм - (фр. modernisme, от moderne -замандас, жаңа ) ХІХ ғасырдың екінші жартысында пайда болған көркемдік өнердің жиынтық бағыты. Бұл шығармашылықтың жаңа түрін жасайтын шебер, әр шығармасын өз көзқарасы бойынша өзгертіп, өзіндік алған әсеріне сүйене  отырып  жасаған. модернистік тенденцияның ерекшелейтін бағыты - импрессионизм, символизм және модерн болды, дегенмен бұл қозғалысқа экспрессионизм, нео және постимрессионизм, фовизм, кубизм, футуризм және кешірек пайда болған  бағыты - абстрактылы өнер, дадаизм, сюрреализм бағыттары жатады.

Ал басқаша айтқанда модернизм - авангардизмнің алғашқы баспалдағы ретінде қаралады. Кең түрде бұл бағыт " басқа өнер" мағынасында түсінуге болады. Бұл қозғалыстың басты мақсаты, нағыз ерекше туындыларды өмірге деген ерекше, өзіндік көзқарас, бейнелеу өнерінің жаңа бағытын тудыру. Бақыт Бапішев, Асқар Есдәулетов, Ақтоты Смағұлова, Асқар Есенбаев, т.б.

Қазақстан көркем өнерінде бүгінгі күнде дамып жатқан көптеген стильдік ағымдар бұл күнде мәдениеттің - ашық заманауи қоғамның бағыт-бағдарларын білдіреді. Стилистік сантүрлілік, сондай-ақ, жаңа заман тарихына  да өз мөртаңбасын басты. Олар заманауи өнер деп аталатын дүниені құрайды. Әрине, барлық айырмашылықтарына қарамастан, эстетика тұрғысында олар белгілі бір ішкі туыстыққа ие.        Бүгінгі заманауи қоғамда бірегей стандарттар жоқ, әрбір топ өзінің құндылықтарына, тілі мен стиліне ие. Сондықтан плюралистік қоғамда бір уақытта көптеген стильдер қабаттаса, қосарласа бір тіршілік етуі тиіс. Осы жаңа кезеңде бейнелеу өнері өзіндік үлгілік нәтижелерге де қол жеткізді. Өзінің таза концептуалдық  үлгілерімен және өзінің келіскен үйлесімділігімен маңызды қоғамдық резонанс құрып қана қоймай, бізді қызықтыратын мәселелер үшін маңызды теориялық тұжырымдамаларды ортақтастыра да білген туындылар дүниеге келе бастады.

Неоклассицизм. (лат. Classicus –үлгі) бұл ежелгі грек және рим, ренесансс суретшілерінің негізгі принциптерін басшылыққа алады. Классицизм әдісінің дамуына біріншіден нарықтық экономиканың сұранысы ықпал етті.  К.Муллашевтің ескі шеберлер стилінде салған шығармалары өте табысты болды. К.Муллашевтің Е.Теё.

Постмодернизм (соңғы модернизм ) – постмодерн термині  XX ғ. соңындағы көркемөнердің реалды емес бағытын біріктіруде, көркемөнер қозғалысын ортақ өмірдегі және жаңа дамыған елдің мәдениетіне ұқсас болып келуін білдіреді. Көбін белгілі стильдік тақырыпта ыңғайда ғана қарастыруға келе бермейді.авангардистік тәжрибелердің дендеуі. Постмодернизмнің қазақстан өнертанушылары аитып жүрген атауы актуалды өнер. Өнердің барлық түрі актуалды және бұл термин атаумен келіспеймін.

Сонымен Постмодернистік өнердегі стильдердің санқилылығы,  бүгінгі заманның әлеуметтік өмір салтының көрінісі. Постмодернистік өнер әуел бастан-ақ көпқырлы, ыдыраңқы, қарама-қайшылықты құбылыс еді. Кейде оған «бағыттан кейінгі өнер» деген атауды да таңып жатады. Оның мұндай санқилы сипаттары бүгінгі заман өнерінің қарапайым ағымдарының тізілімін де көрсете алады: видео арт өнері; перформанс; боди-арт; тұжырымдамалық өнер(инсталлияция); кескіндеме өнеріндегі шынайы суреттер; мүсіндеу өнеріндегі гиперреализм; монументалдық абстрактілік мүсіндеме өнері (ленд-арт, топырақпен жұмыс істеп, өнер туындысын дүниеге әкелу); бүгінде басты сипаттамасы қаталдық пен нақтылық емес, эклектикаға меңзеу болып табылатын абстрактілі кескіндеу өнері.

Постмодернистік өнердің жоғарыда аталған ерекшеліктерін жалғастыра беруге болар еді. Дегенмен, осы айтылғандардың өзінен постмодернизмнің өнердегі қалған барлық түрлерінен қаншалықты айрықшаланатыны және ең алдымен, өзінің тікелей алдыңғы аға буыны- реализммен модернизмнен қаншалықты айрықшаланытыны түсінікті. Қазақстан постмодернистері Америка мен Еуропадағы ірі бинналдарға қатысып үлкен жетістіктерге жетті. Батыстық өнер сүйер қауымды  қайран қардырған суретшілердің ой еркіндігін кеңістікті шығармашылық призмасы арқылы көрсетудегі дүниетаным кеңдігін шетелдік өнертанушылар атап көрсетті. Қазақстандағы бұл бағыттағы суретшілер Кенжебай Дүйсенбаев, Амандос Ақанаев, Мұқатов Табылды, Рашид Нүрекеев, Асия және Қадыржан Хайруллиндер, Алма Меңлібаева, Сәуле Сүлейменова, Руслан Халфин, Елена  және В.Воробьевалар, Валерий Рупель, Вячеслав Ахунов, Қанат  Ибрагимов, Молдағұл Нарымбет, Саид Атабеков, Виталий Симаков, Ербол Мелдібеков, Андрей Нода т.б .Модернизмнің суретшінің жеке тұлғасын пір тұтатыны анық болса, бұл адамды тобырға айналдырудың өнердегі көрінісі.Ең бастысы постмодернизм өнері ұлтсыздану ұраның бір тармағы десе болады. Постмодернизм өнеріне аса сақ болуымыз керек. Ал көп болған жағдайда өнердің құнын түсіріп, ортаны маңгүрттендіреді.

Өнердің жаңа түрінің даму процесі әлі жалғасуда. Ол Қазақстандық суретшілердің шығармшылығындағы әлі де терең талқылауды керек ететін көркемөнерлік ақпараттармен байыуда. Шығармашылық еңбектің табыстарын алқалы топтың алдына тартып, талғамшыл көрерменнің сарабына салып отыру –ол уақыт талабы болып қала бермек.

Абстрактілі экспрессионизм. Суретшілер кенеп бетін ірі жағындылармен бояды. Жазудың бұл экспрессивті тәсілі туындының өзіне қарағанда маңызды болып табылады, сондықтан да картина құру процесі үнемі жарияланып отырды. Көрермендер алдында бүкіл қойылым ойналды, онда суретшінің жесті мен қозғалыстары кенеп бойымен төгіліп жатқан бояу секілді белсенді роль ойнайды. Мұнда сыншыл Харольд Розенбергтің абстрактілі экспрессионализмінің берген екінші атауы- «іс-әрекет кескіндемесі» атауға болады. Ол картина салудың физикалық актін нақты көрсететін анықтама. М.Нарымбетов.

Пуантилизм «фр.Pointel-нүктелі хат» кескіндемедегі шығармашылық тәсіл, өзімен бірге бөлінген жеке нүктелер анықталған мазоктарды ұсақ нүктелі және төртбұрышты түрде таныстырылған.

Түстерді табуы, араласуы және көп түсті ғажайыптың пайда болуы политрада емес, кенепте емес ол – көрерменнің көзінде және қабылдау сезімінде болады. Осы үшін арнайы жазу техникасы – пуантилизм ойлап табылды. Нүктелі жағыстар кенепте таза түстерді физикалық және математикалық заңдылықтарының өзара қатынастарының орналасуының сәйкестігін кенепте көрсетті.      Пуантилизм ретсіз импрессионистік ұйымдастыру манераларын нақты және жүйелілік картинаға белгілі бір тақырыптағы тұрақтылық берді. Жазудың жаңа техникасы өте қиын, суретшілердің көп уақытын және көп еңбектенуді, адамның күшін, еркіндік эмоцияларын қажет етеді. Дегенмен де шығармашылық тәсіл ретінде қазір кескіндемедегі ерекше техника болып қалды. Қазақ өнеріндегілер Қалиолла Ахметжан. Болат Тұрғынбай.

Видео-арт (ағылшын. video-art – видеоөнер) –XX ғ. соңындағы видеотехника, компюьтерлік  және телевизионды бейнелердің мүмкіндіктерін көркемдік концепцияда көрсету үшін пайдаланылатын бейнелеу өнеріндегі бағыт.

Боди-арт (ағыл. body-art-дене өнері)- авангардтық өнер түрлерінің бірі, мұнда негізі объект суретшінің өзінің денесі болып, ал мазмұны тұрған тұрысы, жест және денеге салынған белгілер көмегімен ашылады. Дене манипуляциялаудың заты ретінде қарастырылып, суретшілер экзистенциалды  жағдайда қызығушылығын білдіреді: өмір-ажал, эрос-танатос, сана-бейсана; боди-арттың келесі  доминанты-садомазохисттік мотивтер, фрейдтік символика, сексуалдық  өзіндік идентификация.

Боди-арт композициясы тірі бейнелер принципінде туындайды. Олар көрермен алдында тұрып және түсіріледі, көрме залдарында демонстрацияланады.

Медиум суретшілер Виталий Симаков, Саид Атабеков, Молдағұл Нарымбетов, Ғали Мырзаш. Оп-арт (анг.ор.art.қысқартқанда optikal art-оптикалық өнер)-өнердегі бұл бағыт көрермен иллюзиясынада әр-түрлі қолданылады,тегіс және кеңістіктегі фигуралардың ерекше қабылдауының негізінде болады.Оп-арт бағыты 1950ж қозғалыс ретінде туындады. Оп-арт 1960ж тек кескіндеме өнерінде ғана емес,сонмен қатар сәндік қолдану өнерде,графикада, дизайнда сән әлемінде, сәнді бояуда ұзақ болмасада ,кең көлемде етек алды. Бақытқан Аңсапберген.

Поп-арт (анг.рор art.кеңінен тараған өнер)-өнердегі 1950-1960жылдардағы бағыт,белгілі обектілердің өнімдерін жарнамалау және бұқаралық мәдениеттердің символды преработкаларды мінезді түрде характерік пайдалануға қолданды. Поп-арт, абстрактылы өнердің күштеуіндегі байланыс ретінде туындауы,реалдылыққа қайта оралу өзінің мақсаты деп саналды. өнердің осындай формасында хеппенинг, инсталляция, энвайромент сияқты талапты болған.

Инсталляция (агыл.installation - қою, орналастыру, монтаж ) - тұжырымдамалық өнер мәтiндiк және көретiн мәлiметтiң тұрмыстық заттар, өнеркәсiптiк бұйымдар және материалдар, табиғи объекттер, бөлiктердiң әр түрлi элементтерден суретшi жасалған кеңiстiктiң композициялығы.

Бұл ерекше ойын-сауық өнердiң - Көшедегi экспозициялық залдарға  босаға аттаған видеотехниктер, компъютер технологияларының мүмкiндiктерiмен жайғастыру.

Посткескіндемелік абстракция (англ.post-painter abstraction) 1960ж. Америка құрама штатында түрлі геометриялық абстракцияның абсракты кескіндеме бағытында пайда болды. Посткескіндемелік абстракция абстрактылы экспрессионизмдегі кескіндеме техникасына қысқартылған сызықты нақты тура контурлар бейнеленді. Қарапайым кескін үйлесімдері композициялы қойылымдарда қайталанды. Кейде геометриялық фигуралар бір кескіндемелік белгіге дейін азайған(үстінен тең бояуға бөлінген жолдар) немесе геометриялық аскетизмнің пайда болуынан – кенеп толығымен бір түсті бояулармен жағылған болды Армад Бектас.

Геометриялық абстракция басқа атаулары суық абстракционизм, логикалық, ақыл-ой абстракционизмі- әр түрлі геометриялық  формалар, түрлі-түсті жазықтар, түзу мен қисық сызықтарды үйлестіру жолымен көркемдік кеңістікті негізіндегі және абстрактілі өнердегі ағымды айтамыз.

Геометриялық абстракция заманауи сәулет өнері, дизайнның дамуы, өнеркәсіптік, сәндік-қолданбалы өнердің дамуна үлкен ықпал етті. Бақыт Шилдерханов.

Анахронизм (грек.ana- кері, қарсы және chronos –уақыт, екінші аты- гиперманьеризм)- өткен өмірдегі авторлық баяндауды ұсынатын постмодернистік кескіндеме ағымы болып табылады. Өнердегі авангардтық бағыт модернизмнің терістеуші нәтижесі бола отырып, постмодернизм өзінің мақсатын ескіге оралу, ілкі формаға, тарихи дәстүрлер мен өткен ғасырлардағы мәдени стилдеріне қайта оралуды жариялады. Өзінің гиперманьеристік мәні бойынша, стилизаторлар концептуализм позициясымен өнер тарихын талдауға жүгінеді. Ой, концепция, көркемдік цитата-суретшінің өткен өмірмен болатын диалаог негізі. Оның нәтижесінде жеке тарихи әлем мен қызметтік стильдер, туындылар пайда болады. Бұл туындыларда өткен мен болашақтың бейнелері көрініс табады Қанат Ибрагимов.

Аналитикалық өнер –жеке кескіндемелік  шығармашылығында негізделген шығармашылық әдіс. Суретші табиғат атом мен молекулалардан  едәуір ірі нәрселер қалай  жасаса, ол да өз шығармассын солай жасайды.  Кез келген объектіде форма мен түсі ғана маңызды болмай, онда көрінетін және көрінбейтін жағдайлар әлемі, олардың эманациясы,реакциясы енгізілуі, генезисі, белгілі және құпия қасиеттері бар екендігін  түсіне отырып, көптеген әртүрлі қасиеттер кескіндемеде көрсетілуі мүмкін екендігін пайымдады. Туынды жасау кезінде суретші анық көрініп тұрған жағдайларға ғана емес, сонымен бірге көрінбейтін, жасырын орналасқан көрініске сүйену керек. Бұл бейнеленіп отырған заттың құрылуы мен қызмет етуінің ішкі заңдылықтары. Заттың ішкі көрінісін табиғатқа негізделген «форманың органикалық даму заңына» сүйенетін графикалық- кескіндемелік конструкцияда деп түсіндіреді. Қазақ өнеріндегілер Сакен Ғумаров, Рахман Бертлеу.

Абстракционизм (лат.abstractus –дерексіз) XX- ғ. негізгі шығармашылық бағыттарының бірі. Мұнда туынды құрылымы формальды  элементтерде –түзу, түрлі-түсті даққа негізделеді. Абстракционизм туындылары өмірдің формаларынан негіз алады: затсыз композициялар суретшінің субъективті көзқарастары мен қиялын толықтырады, оның санасы бос ассоциацияларды, ой қозғалысын және эмоционалды сезімдерді туғызады.

Абстракционизм бағыт ретінде XXғ. басында  бірнеше еуропалық елдерде пайда болды. Абстракционизм пайда болғаннан бастап екі негізгі жолдар туындады. Біріншісі –геометриялық немесе логикалық  абстракция, ол геометриялық формаларды, түрлі-түсті жазықтарды, түзу мен қисық сызықтарды үйлестіру жолымен кеңістікті  құрады. Екіншісі- лирикалық- эмоционалды  абстракция, онда композициялар ағымдағы бос формалармен  ритммен ұйымдастырылады, Асия және Қадыржан Хайрулиндер шығармашылығында, жұмысында көрсетілген.

Лирикалық абстракция (екінші атауы - лирикалық-эмоциялық, психологиялық абстракционизм) - абстрактылы өнердің бір бағыты, суретшінің эмоциялық - психикалық көңіл-күйін тура  сипаттауға  талпынады. Лирикалық абстракционизм - суретшінің фантазиясы мен адамның жан дүниесінің түстерден алған  әсерінен пайда болады. Кенжебай Дүисенбаев және оның шәкірттері. Фовизм (фр: fauve - жабайы) «жабайылар» - ХХғ басындағы француз өнеріндегі бағыт лидерлері Анри Матисс болған, жас суретшілер тобының шығармашылығымен көрсеткен.

Бұл қозғалыс нақты формаға келтірілген программасы мен теориясы болған жоқ, оның қатысушыларын тек қарқынды бейнелерді тудыру идеясы біріктірді. Постимпрессионистердің қол жеткізгендігіне негізделе отырып, фовистер кескіндемеде түстердің максималды мөлшерін қолдануды көздеді. Түс суретінің сезімімен көңл күйін беретін негізгі затқа айналды. Түстік көлеңке моделировкасы  мен сызықтық перспективадан бас тарту фовизмнің сипатты белгісі. Кенжебай Дүисенбаев және оның шәкірттері.

Лучизм (rayonismus, от франц. rayon- луч) - Орыс өнеріндегі 1910 жылы көркем - сурет мектебі. Кескіндеменің мақсаты - кескіндеменің ерекше заңдары мен қолданыстарын беретін төртінші өлшемі болатын. Суретші кенеп бетіне заттардың өзін емес, оған шағылысқан сәулелерді бейнелеуі тиіс еді: кеңістік бетінде түстер мен энергетикалық сәулелердің әр түрлі заттармен шағылысқанда пайда болған әсерін бейнелейді. Ларионовтың пікірінше," жазықтықта заттың өзін емес, одан шағылысқан сәулені бейнелеу оның характерін жақсы табуға көмектеседі "дейді. Бұдан басқа, мұндай бейнелеу арқылы біз затты " көзге көрінуі "бойынша бейнелейміз. Бірақ суретші картина жазғанда тек қана сәулелерді хаотикалық тәртіпте ғана жазып қоймай, оның формасын табуда одан алған эстетикалық әсерін де бейнелеуі керек. Бірақ  бұл бағыт А.Қазғұловта анық байқалады.

Минимальное  искусство - ( англ. minimal art от лат. minimus-кішкентай; мини-арт), минимализм - авангардизмнің көркемдік бағыты. Минималисттердің шығармалары  геометриялық көлемдер мен кескіндер, олар- пластмасса мен металдардан жасалған қораптар, торлы құрылым, конустар, тікбұрышты планшеттер, өндірістік орындардағы авторлық нұсқалар мен сызбалардан орындалған. Суретшілердің табиғи материалдар - ағаш, тас қолданғаны аз емес, олардан артық заттың барлығын алып тастап, қарапайым мүсіндік формалар жасаған. Минималдық өнер - механикалық бағыт, оның туындылары имперсоналды. Қазақстандағы негізгі айырықшаланатын Сакен Нарынов.

Символизм (грекше symbolon-белгі, символ)- XIXғ. Аяғы мен) XXғ. Басындағы Европадағы әдебиет пен бейнелеу өнеріндегі бағыт. Қазақ поэзиясында символизм М.Жұмабаевтан басталады. Оның әлемтану тұжымдамасының негізінде көрініп тұрған әлемнен басқа бұлыңғыр болып көрінетін біздің шынайы әлемімізді көрсету,бейнелеу.Суретші біздің қиял әлемімізбен жоғары сезімдік шынайы өміріміздің арасындағы делдал болады. Ол көру бейнесіндегі ‘’сезім формасындағы идеяны’’ көрсетеді.

Бейнелеу өнеріндегі символизм – бұл бір система бойынша құрылмаған және суреттік тілі қалыптаспаған. Суретшілер ақын-символистер секілді өлім,махаббат,күнә,ауру мен қайғы, эротикадан шабыт іздеді. Суретші –символистер көбіне аллегорияға, мифологиялық және діни желіге көңілін аударды.

Осы бағыттың барлық өкілдеріне тән бұл өзіндік бейнелеу тілі: біреулері сәндікке, экзотикалық бөлшектерге, басқалары бейненің қарапайымдылығына, нақты фигуралар контуры жуылған тұман буында жоғалатын силуеттер салуға әуестенген. Айбар Тазиев пен Нұрлан Килибаев,

Супрематизм (латын тілінде supremus-ең биік)- 1910 жж.негізі қаланған. Ресейдегі авангарттық өнер бағыты. Супрематикалық композициялар түрлі-түсті жазықтықтардан, тіктөртбұрыш,төртбұрыш, дөңгелек, үшбұрыш, құрастырылады.

Сюрреализм (фр: surrealisme – жоғарғы реализм) – ХХғ. Бірінші жартысындағы әлемдік өнердегі көркемдік бағыт. Онда сюрреализмнің, керемет, бейсаналық, «ессіз махаббат», еркіндік революциясы.

Қиялда білінтін, түс көру,  галюционацияларда, автоматтық түйсіктерде, күтпеген ойлауларда пайда болады.

Картиналарда шешілмейтін жұмбақтарды шешуге шақырады.  фантастикасы, формалардың парадокстық үйлесуі және бейнелердің өзгергіштігі – бұл сюрреализм өнерінің ортақ ерекшеліктері.

Символизмнің дадаизмнің, метофизикалық кескіндеменің  ойының мұрагері болып, жаңа бағыттардың әлемдәк өнерде пайда болуына түрткі болды – магиялық реолизм, фантастикалық реализм, абстрактілі экспрессионизм, поп – арт, сонымен бірге әсәппенинг, перформанс және консептуалдық өнер. Есімғали Жұманов, Аибек Бегалин, Айбар Тазиев, Лю Ко, Елена Шангина, Петр Белов.

Трансавангард (лат: trans – ішінен, арасынан және фр: avant – garde - авангард) – 1970жж. Аяғында Италияда пайда болды.     Суретшілердің  мақсаты «жаңарған тіл» табу. Бұл ізденістерде екпін архетиптілікке қойылады, мәдениет «кодты», яғни көркемдік ой мен сезімдердің «археологиясына».

Трансавангардтың ортасындағы көңіл – денелік проблемасына, халық нанымдарына, кубизмнің заманға сай  интерпритациясына, футуризмге және сюрреолизмге, «бейресми» кескіндемедегі әдет – ғұрыптарға аударылады.

Қозғалыс мүшелерін, жазу мәнері мен жұмыстың сапасының әртүрлілігімен  өткен өнерге деген қызығушылықтары  біріктірді, суретшілерді қазіргі өмір реалдылығы аз қызықтырады. Өздерінің картиналарында олар уақыттан тыс, мәңгілік тақырыптарға көңіл бөлді, адам жанының ең жасырын бұрыштарын н зерттеді. Сержан Баширов, Өмірзақ Рыстан, Зейнелхан  Мұхамеджан.

Футуризм (лат: futurum – болашақ ) – ХХғ Италияда туған әдеби көркем бағыт. Өткенді итере отырып, салттық мәдениетті оның барлық байқалуымен футуристер өзінің көзқарасын болашаққа аударды, келе жатқан индустриализм, техника мен жоғары жылдамдықтар мен өмір ритімдерін қолдады.Көркемдік кредоның негігі принципі – жылдамдық, қозғалыс, энергия, футуристер ең қарапайым әдістер арқылы беруге тырысқан. Олардың  кескіндемесіне энергиялық композициялар тән. Негізгі көш басшы Сакен Нарынов.

Гиппереализм (ағылш. hyperrealism – асқын реализм, басқа атаулар – суперреализм; фотореализм, суық реализм, батыл реализм) –Пішіңді көркемөнердің формасы, гипперреализм бола тура фотосуреттік ерекшелікке еліктейтін шындыққа айқын дәлдікпен ерекшеленеді. Елена Тё.

Граффитзм (ағылш.graffitism, басқаша итал.graffiti – соз. «тырналған»), «жер асттары өнер» - 1970-1980-шi жж. постмодернизмнiң кескiндемесiнiң американдық ағым.

- бояуы бар тозаң баллондар көмегiмен ғимараттың қабырғасына салынатын үлкен форматты суретті шығармалар.

Кең қозғалыс қалай метро, қоғамдық ғимараттар және дүкендердiң қабырғаларында вагондарда әртүрлi жазуларды жаппай пайда болды.    Қазiргi граффити - бұл урбанизацияның нышаны. Онда екi бағыт ерекшелеуге болады - сюжеттi және шрифттiк.   Күрделi суреттер қазiргi өмiрде әлемнiң өзi әртүрлi елдерiндегi қалалардың ажырамас бөлiктерi граффити болды. Көбіне жастар аиналысады. Олар қиялмен салынатын еркiн өнердiң рухы. Жастардың ішінде бұл бағытта айналысатын Ержан Танаев.

Қазақ көркемөнері еліміз  тәуелсіздік алғаннан бергі жылдарда да кең тыныс ашып, жаңа ырғақ, үйлесім тауып, рухани байлығымыз толықтыруда.

Ең бастысы бұл мектептерге егемен ел болған да жеттік.

Енді Қазақстан көркем өнерінде қазіргі күндегі негізгі көркем мектептерді атап өтсек:

Т.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық Өнер академиясының Кескіндеме кафедрасының профессоры Қанафия Телжанов пен профессор Жұмақын Қайрамбаевтың кескіндеме саласы бойынша көркемдік-шеберлік мектебі бар;

Профессор Сәуле және Әлібай Бапановтардың көркем киіз және гобелен саласы бойынша көркемдік –технологиялық мектебі бар;

Осы академиядағы Сәндік – қолданбалы өнер кафедрасының профессор Раушан Базарбаева басқарап отырған тоқыма мамандығының көркем –технологиялық мектебі бар.  Өнер сарапшыларының айтуынша тоқыма мамандығы бойынша бітірген мамандардың шеберлік деңгейінің жоғарлығы, ТМД елдері арасында  мойындалған ақиқат.

Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университетінің профессоры Жолаушы Тұрдығұловтың музыкалық аспаптар жасау мектебі бар; монументалды өнер саласы бойынша Ғазиз Ешкеновтің шығармашылық тобының біріккен мектебі бар. Бұлардың көркемдік – технологиялық жағынан кеңес замандағы монументалшылардан әлдеқайда озық кетті. Олар жасаған соңғы Алматы метрополитені қазақ монументалды өнерінің мақтанышы айналды; Өмірзақ Рыстан кесте өнер мектебі қазіргі жай халық өнерінен көркем шығармашылық дәрежеге дейін көтерілді; Мүсінші Тоқтарбек Рахиевтің мүсін құю технеолгиялық мектебі бар. Барлық жас маман мүсіншілер осы жерде шеберліктерін шыңдайтын база осы; Сондай ақ О.Таңсықбаев атындағы Сәндік қолданбалы өнер колледжінің профессоры кескіндемеші Кенжебай Дүйсенбаевтің және кескіндемеші Амандос Ақанаевтің мектебі бар.

Өнертану саласында профессор Б.Байжігітовтің өнертану мектебі бар. Қазіргі Қазақстан өнертану ғылымындағы ең жетекші ғалымдар осы мектеп өкілдерінен тұрады.

Енді өнер қасиеттін ардақтаған Тәуелсіз елдің тұтас сол буынның жан сезім бұлқынысы бай палитрасы хақында. Бұл аты аталатындардың қай қайсысының творчествосы да қазіргі өнеріміздің білгілі бір қырын танытатын есімдер; музасының эпикалық алапат тегеурінді Ағымсалы Дүзелханов, болмыс бояуларын жазбай танып, салалай сараптаған суреткелік жіті жанары кең Қайрамбаев Жұмақынның, сезім оттылығы тарихи рухпен үндесіп жатқан, Есімғали Жұманов, бейнелі философиядан бейнесіз түстік пластикаға өтіп кеткен шығармашылық бітімі күрделі, Ерболат Төлепбай, адамның жан дүниесімен көңілдің нәзік сырларын өрнектеудегі стильдік пуанталистік мәнер бояуы сазы ешкімге ұқсамайтын Қалиолла Ахметжан, стиль айшықтығы, жинақылық, философиялық талдауға бейім Дулат Әлиев, психологиялық деталь дәлдігін сурет шымырлығына дәлел еткен Камил Муллашев, кескіндеменің монументалды пластикасын түйіндеген Николай Аштема, публицистикалық темперамент иесі Бақытқан Мырзахметов, импрессионизмнің жаңа кемелденуін анықтай алатын Өсербай Шоранов, бояу сезімінің тереңдігі импресионистік бастаулардан реализмге өткен творчествасымен бедерлі Зейнекүл Түсіпова, қазақ зиялыларының портреттерін ұлан асыр поэтикалық тебірініс аренасына айналдырған Әбдімәлік Бұқарбаев, фактіге рәміздік философиялық астар беруге ұмтылатын Асхат Диникеев, публицистикалық экспресивтік арнасы  айқын көрінетін Алпысбай Қазғұлов, үнемі жалқыдан жалпылық көркемдік мән іздейтін Ғалым Қаражасов, қазақ өнерін құшкен технологиясы арқылы жарқырата көрсеткен шырайлы ізденістер иесі Алмагүл Ильханова мен Жәңгір Үмбетовтің, суреткерлік тегеуріні мол Қазақбай Әжібек, академиялық лиризм модернистік бастау оның қалыптасқан қолтаңбасындағы табиғи өрімге айналған Өмірбек Жұбаниязов, романтикалық, әуенді екпінмен бейнелейтін Әсет Жакыпбек, ұлттық бояуын көркемдік жағынан қанықтыра түскен Нұрлан Қилыбаев, шиыршық атқан мінезді творчесвосымен ерекшеленетін Айбек Бегалин, миниатюра мен пуанталистік қоспаны творчестволық принципіне айналдырған Болат Тұрғынбай, салмақтап саралап, салиқалы жазуымен  жазатын Досбол Қасым, реалистік сипаттарға бір жолата ден қойған Талғат Тілеужан мен Максим Ведерников, монументалды суреткерлік көру дүниесі көп қырлы Ғазиз Ешкенов пен Жамхан Айдар, уақыт тынысын бояулармен кең қамтуға бейім Жеңісбек Әбдраман, сыршыл мінезді бояуы мен майда леппен бейнелейтін Ғани Баян, өмірдің өзін образбен көрсететін байыпты философиясы бар Ербол Мелдібеков,сарказмге құраған терең интеллектуализмді Шамил Гулиев, сәндік кескіндемеге деген түйінді концепциясы бар Владимир Шеге, Жан дүние иіріміндегі психологизмді эстетикалық позициясы бар Ботагөз Аканаева, Түстік үйлесімнің интеллектуалды қасиетіне жүгінетін Андрей Нода, әйел табиғатына сай бояулармен өрнектеген сезімді шығармашылықты Гүлжамал Тагенова, ұлттық бояуды модернистік ұғымынын іздеген Ақтоты Смағұлова бар. Еліміздің Тәуелсіздігімен бірге мүсін ескерткіштерде тарихи тақырыптың кең тынысты панарамасы жасалды. Енді жеке суретшілерді атап өтсек.

Психологиялық философиялық мінездеулерімен ерекшеленетін Еркін Мергенов, кескін дәлелдігін баса көрсетін мінезді творчествосы бар Ескен Сергебаев, көркемдік тылсымын іздеген прасат пайымы бар Вагиф Рахманов, өзіндік эстетикалық талғаммен көркемдік мән іздеген Өмірзақ Шанов, мүсіннің әр құбылысынан әсемдік іздеген Павел Шорохов, Тақырыптың сырын композициялық жағынан парықтауға бейім Қадырхан Какимов, мифологиялық әуенді шығармашылығында қасиет етіп көрсететін Бақытжан Әбішов,шеберлік жағынан жаңа реалистік сипаттарға ден қойған Нұрлан Далбай, композициялық эксперссивті әсердің үдеуін көрсететін Шоқан Төлеш, тарихи поэтикалық ішкі диапозаны айқын Әділет Жұмабай, футуристік эстетикалық сындарлы позициясы бар Сәкен Нарынов бар, сюрреалды шығармашылық концепциясы бар Серік Ишанов.

Сәндік қолданбалы өнер бойынша: шығармашылық диапозоның кеңдігімен ерекшеленетін Сауле және Әлібай Бапановтар. Тектоникалық композиция құрудың шебері, тұңғиық ассоцияға жетелейтін поэтикалық сезім тілі, түстік қуаты мол Раушан Базарбаева, архетиптік бастауларды авнгардистік тәжірибемен ұштастырған Сержан Баширов, ұлттық графикалық шешімдерімен ерекшеленетін Өмірзақ Рыстан мен Зейнелхан Мұхамеджан.

Графика бойынша: тарихпен уақыттың байыпты философиясын көрсеткен Қадырбек Каметов. Шеңбердің ішін композициялық бірлікпен тұтас өмірді көрсеткен Ералы Оспан.Тұтас бір дәуірдің портреттік шарждар жарасымын өзекті тақырып еткен Еркін Нұразхан, бүгінгі өнеріміздегі жауынгер сатиралық плакатисі Сағи Ахтанов.

Сценография бойынша: күрделі интеллектуалды гармонияны шешудің шебері Орынбасар Жаңбыршиев, заманауй технологияны эстетикалық ансамбль дәрежесіне көтерген Есенгелді Тұяқовтарды ерекше бөліп атағым келеді. Бұл есімдер бүгінде өнердің тынымсыз күрес рухында, өзінің шығармашылық бетін айқындауға, жарқырата ашуға талпынған жанкешті ізденіс, мазасыздық күйді басынан өткеріп жатқан қазақ өнерінің сардарлары. Біздің санымыз мыңға жетті, мың қолға айналдық. Бұл үлкен күш.

Бейнені құнттаған қай қайсының даралықтары өзіндік ізденіс шеңбері қолтаңбалары айқын екені дау тудырмауға тиіс. Бұл жеклеген суретшілердің даралығынан бұрын, туған өнеріміздің көркемдік көпқырлығымен, кемелділігінің белгісі. Бұлардың шығармашылығынсыз бүгінгі қазақ көркемөнерін елестету мүмкін емес.

Бүгінгі мерейтойда аитатын тағы бір мәселе ол тұлға мәселесі. Мен Тәуелсіз елдің, Тәуелсіздікпен бірге көтерілген суретшілер туралы аитпақпын. Тұлға кеше де болған, Бүгінде бар. Тұлға мәселесі, қазақ өнерінің дамуының рухани эстетикалық ізденістер арнасында қарастыру, арнайы өз алдына тоқталуды қажет ететін үлкен мәселе. Өнер үшін жүрегінде көтерген жүгі, жаны дертті, ақыл ойында маздаған ой кешкен, мағыналы рухани ғұмыры бар, өнер жолына арналған тағдыры бар суретшілер туралы. Олар Еркін Мергенов, Ағымсалы Дүзелханов, Қадырбек Каметов, Жұмақын Қайраңбаев, Сәуле және Әлібай Бапановтардың есімін сеніммен атай алам. Бұларда талант та, дарын табиғатыда, көрсететін шығармалары бар, кез келген ортада өнерімен ықпал ете алатын, қазіргі заман өнерінің тұлғалары. Аталған суретшілердің өнер алдындағы биік мәдениеті, өлшеусіз өскен талғам мен өнер  иесінің жоғары кәсіби өресі бар.

Елбасының тапсырмасымен «Қазақ халқы тарих толқынында» атты мемлекеттік бағдарламаны басқарып жатқан Мемлекеттік хатшыға  ықласымыз шексіз бола, суретшілер не үн қоса аламыз деген сұрақ. Қазіргі өнерімізде әсіресе мәдениетіміздің өскен, эстетикалық ой қырын қанық көрсетерлік тарихи көркем шығармалардың аздығы бәрімізді ойлантуға тиіс. Неге тарихи шығармалар. Ал тарихи тақырыпта сурет салатын Ағымсалы Дүзелханов, Бақытқан Мырзахметов, Есімғали Жұманов, Әбдімәлік Бұқарбаев, Досбол Қасым, Қазақбай Әжібек, Өмірбек Жұбаниязов, Талғат Тілеужан сияқты саусақпен санаулы ақ суретшілер.Тағы  да салатын біраз суретшілер бар, бірақ олардың өзінің көру аясы, таным шеңбері тар. Тарихи тақырып деген өткен дүние тамырларын қуалап сыр шалар суретшінің терең рухани кеңістіккке енуі емеспе. Осы жағынан алып қарағанда жабайы капитализмнің шылауына оралып суретшілер жоғалып бара жатыр. Шындық осы.

1992 жылы марқұм Рысбек Ахметов тұңғыш желтоқсанға арнап мүсіндік композиция жасаса, кескіндемеде Бақытқан Мырзахметов Қайрат Рысқұлбековке арнап сурет салды, ал кескіндемеші Әбдімәлік Бұқарбаев бүкіл қазақ зиялыларын жаңғыртып салды. Бұларға бірде бір құзырлы органдар заказ берген емес. Қашан Микеланджело Рим Папасынан ақыл сұрап еді. Бұл жердегі шешуші фактор сіздің азаматтық сана сезіміңіз. Сондықтан сіздердің суреттеріңізге қарап елдің тұлға сымбатын көреміз.

Менің таңқалатыным суретшілердің көбі 70 жылдардағы өнердің стилінде салатыны. Бұлардың бәрін жинасаң бір кісі салған екен деп қаласың. Көп суретшілер тоқтап қалған. Жақсы шеберлік, көркем тілі бар, бірақ айтатын ой тұжырым жоқ. Ал өнер мамандықтарын бітіріп жатқан, қым қуат заманның экономикалық қыспағына түскен, жастар рухы ирімге жұтылып жатыр.

Мен енді сонда соңғы он жылда шығармашылық темпераменттерімен әр қилылығымен шырайлы көрінетін жастарды, болашақ өнерді айқындап жатқан ұзтаздарымен қоса атағым келеді. Өиткені білікті ұзтаздар да жоғалып бара жатыр.

Кескіндеме саласы бойынша бүгінгі жас суретшілерді атап айтсақ: Анар Әбжанова, Бейбіт Әсемқұл, Нұрбол Нұрахмет профессор марқұм Қанафия Телжановтың шәкірті, Құмар Омархан мен Анар Әубәкірова профессор Жұмақын Қайраңбаевтің шәкірті, Бақыт Сейсенханұлы мен Алмас Нұрғожаев доцент Өмірбек Жұбаниязовтың шәкірті,  Жалын Бауырхан суретші Сембіғали Смағұловтың шәкірті, графика саласы бойынша Толқын Табысбек профессор Қадырбек Каметовтің шәкірті, Айгерим Тазабекова доцент Қанат Шүкірбековтің шәкірті. Сәндік қолданбалы өнер бойынша Бауыржан Досжанова мен Айжан Аязбаева профессор Сәуле Бапанова мен профессор Раушан Базарбаеваның шәкірттері. Алмас Мұстафаев профессор Жолаушы Тұрдығұловтың шәкірті, Гулназым Рыстан доцент Өмірзақ Рыстанның шәкірті,

Мүсін саласы бойынша: Жұмағұл Талғат Ескен Сергебаевтың шәкірті,

Асем Абдуллаева Мәлік Жүнісбаевтың шәкірті. Бұлардың дені мұхит асып, әлемдік конкурстардың жеңімпаз сыйлығын алғаны қазақ өнері үшін үлкен мақтаныш. Осы тізімге жеке жеке тоқталуды болашақта ел сенім ақтап жатса, парасат атты уақыт еншісіне қалдырамыз. Бұлардың әрқайсының өздерінің айтар дауысы бар, оқшау естілетін, өмірдің сұлулығын, болмыстың ирім тұңғиығын көрсетуге деген беймаза іңкәрлік бар. Осы сезім болашақта солай болады деп сенгім келеді.  Биыл суретшілер одағына мүшелікке қабылдауда сегіз өнертанушыға орын бердік. Сексен жыл үлкен тарих. Көптеген суретшілер бағаланбай жатыр. Кеше ғана академияда сабақ берген Камил Шаяхметовті, Молдахмет Кенбаевты т,б ұмыттық. Өнертанушылар осындай тұлғалардың жоқтаушылары болу керек, әр суретшіні көз тірісінде баға беруді үирену керек.

Айта берсе сауал көп, және менің айтқаным қатып қалған бағалау емес. Өнерге әр түрлі көзқарас қилы қилы баға болуы мүмкін. Біз тек мәселеге 80 жылдық мерейтойға орай жалпылама сараптамалық тұрғыдан ғана келуді мақсат тұттық.

Күрестің бәрі болашақ үшін күрес. Біздің алдымызда Саяси көркем ойдың одан әрі өрісін кеңейтуге дамытуға жол ашу міндеті тұр. Суретшілер одағы қоғамдық ұйым. Мемлекеттің Конституциялық нормаларына сәйкес қоғамдық ұйым биліктің жұмысына араласа алмайды. Мемлекеттің ішкі шаруаларына арасласуына құқы жоқ. Мемлекеттік мекемелерде қоғамдық ұйымның ішкі ісіне араласуға құқылы емес. Ата заңымызда осылай жазылған. Бірақ мемлекеттің  тұтастығы үшін екеуі де мүдделі. Жиырма жылда мемлекеттік идеологияны жасай алмаған үкімет қырық жылда да жасай алмауы мүмкін. Бірақ біз мемлекеттік идеологияны жасауға, елдің рухани бәсекеге қабілетті болуына ат салысуымыз керек. Кеңес заманында да, мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізіп тұрған осы заманда барлық ТМД елдері өз сурет академияларын ашты, біз сурет академиясын аша алмадық. Бірақ заман жылайтын заман емес, істің заманы. Осыдан сексен жыл бұрын көркемөнер  алыптарының басы Әубәкір Исмайлов сияқты тұлғалар басқарып бүгінде  Байтұрсын Есжанұлы басқарып отырған, кеше ғана  дау дамай болып ренжісетін, бүгінде суретшілердің басын біріктіріп тұрған рухани орта осы  қара шаңырақ суретшілер одағы. Ендігі жерде Рухани жағынан бірігетін де орта осы одақ. Барымызды бағалай отыра барлықтарыңызға суреткерлік парасат, шығармашылық табыстар тілеймін!

 
Көркем өнер білім саласын оқытудың шығармашылық дамуы дәрежесі
Мақала, баяндама

 

(Т.Жүргенов ат.ҚҰӨА –да 2014 жылы  қорғалған  дипломдық жұмыстары негізінде)

Жанарбек Берістен
профессор, философия ғ.к.
Қазақстан Суретшілер одағының жауапты хатшысы


Жоғары көркемөнер білімін беру орындарын өздерінің бүгінгі даму кезеңінде студенттердің дипломдық жұмыстары арқылы көрсек, яғни  көркемөнер шығармашылығының дамуын бейнелеу сауатына оқытуда айтарлықтай табыстарға қол жеткізе алды. Мұндай табыстарға жету көркемөнер білімінің алдында бұдан былай анағұрлым күрделірек мәселелерді алға тартып отыр. Нарықтықтық экономикаға кірген еліміздің оқу процесіндегі атомосфера шығармашылыққа оқуларға, әсіресе көркемөнер саласына қатты әсер етуде.

Еліміздегі бейнелеу өнерінің кемшіліктерін ескерместен көркемөнер білімінің даму міндетін белгілеуге болмайды.

Жоғары көркемөнер мектебінің міндеті- тек сауаттануға ғана емес, өнерге- шығармашылық негізіне, сондай-ақ, оқушыларға көркемөнер әдістерін біртіндеп танып, ақиқи өмірдің айнасын бейнелеуге үйретеді. Қазір,  жоғары көркемөнер білім беру шығармашылық мектептерінің бүкіл оқыту-тәрбиелеу үрдісін, бірінші кезекте диплом жұмыстары арқылы бағалап кемшіліктері мен күрделенген мәселелерді шешіуге тырысып,  осы бағытта пысықтап, жетілдіру керек.

Диплом жұмысы студенттің төрт жыл бойы оқыған, шеберлігін шыңдаған, салған суреттерінің, кескіндеген бейнесінің, композициясының нәтижесі ғана емес, жас суретшінің қоғамдық өмірдің өзекті құбылыстарын бейнелік, көркем пішінде, суреті де, түр-түсі де, суреттің композициясы да көрерменнің көңілінде тақырыпты толығымен аша алу қабілетін танытады.

Диплом жұмысы- шығармашылықмектептің нәтижесі, академияның студентті неге үйреткенін, оның қаншалықты сауатты жазатындығын, салатындығын,  оның композициядағы көркем ойы қалай жұмыс жасайтындығын көрсетеді.Әрбір суретші өзінің өмірлік жүйесін жасайды. Ол бүтінді көре білу өнеріне, кенеп бетінде болмысты сезіне сомдауға байланысты туындайтын қиыншылықтарға төтеп берудегі саналылыққа жетелейді. Біздің сынымыз суретші болғысы келетіндердің бағдарларын көмескілемей қайта сеп болар деп ойлаймыз.Сын қайта шын жүиірікті шиырықтырып, қалыптасу үстіндегі дамылсыз шығармашылықты толықтырад.

Ал жоғары көркемөнер білімін беру орындарының түлектерінің жеміске жетуі олардың ұстаздарының жеке тұлға ретінде беделділігіне, жалпы білім беру мәдениетінің қаншалықты жоғары, өнерге қаншалықты терең бойлайтындықтарына да байланысты. Т.Жүргенов ат. ҚҰӨ академиясының еліміздегі өнер саласындағы жетекші ЖОО ескерсек, биылғы жылы республиканың үздік кафедра атағын алып отырған "Кескіндеме", "Мүсін", Сәндік қолданбалы өнер" кафедараларының диплом жұмыстарының деңгейі қандай деген сұрақ туатыны сөзсіз.Дана Леонарданың аитқанындай "Кескіндеме өнер падишасы" деген сөзіне орай кескіндемеден бастасақ.

Кескіндеме мамандығын бітірушілердің жетекшісі профессор Ж.Қаирамбаев. Дипломант Ә.Жүргеновтің тақырыбы "Шайқас" деген қаһармандық жанр таңдалған. Көркем шығарманың тартысы  төрт адам арқылы шешілген.Әлішердің жұмысына қарап ұлттық рухты, өзіндік дағдысы, әдісі, шеберлікті жақсы меңгергенін байқауға болады.

Ә.Жүргенов. "Шайқас"

Шығармадағы кеиіпкер ширақ сюжетке құрылған. Дәл көрсету шеберлігімен қатар, кеиіпкерлердің қимыл қозғалыстары шеберлікпен орындалған.Тақырып бір тарихи оқиға құрылғанда әлдеқайда мақсатты болар еді, түсініксіздік картинаның мазмұнынан ашудан гөрі, сыртқы бейнеге ауған. Бұл жеке батырдың шайқасы емес, тарихи ұлы шайқасболса тереңдік пен тиімділіктің маңызы ерекше болар еді. Арғы фонға  шайқасты кеңеитіп көрсеткенде ұлы шайқастың мазмұны ашылар еді. Көрермен кескіндеген суретіңізге қарап, тұңғиық тереңге шомып соғыстың алапатын көре алар еді. Кеңістікке мән беру бейненің маңызын тереңдете түспек. Себебі, сонда ғана фокусқа мән берілетін болады. Барлық сәтті суреттерге ортақ бір қасиет- Сіз бейне-бір сол суреттің ішіне шомып кеткендей боласыз, өзіңіз сол бейненің ішінде жүргендей күйге түсесіз. Бірақ түсі мен пішіні ақиқи реалистік кескіндеу өнерінде мазмұнының бейнелік ашылуына бағытталған бейнелеу құралдарының бірегей кешені іспетті жұмыс өте сәтті орындалған. Көркем пішін бірліктегі және тәртіптегі, аяқталудағы пішін шығармашылық үрдістің ішкі сұранысына сүйенетін аяқталғандық ойын береді. Суретші шайқас арқылы көрерменнің көргісі келетінін таңдай алған. Пішіндері арқылы біз суретшінің пластикада нені бейнелегенін көре аламыз.Жақсы ойластырылған материалдар да композициялық тепе-теңдікті қолдауда маңызды роль атқарып тұр.Осы жерде суреткерлік аясының кемдігі десек,  батырлар жекпе жегі арқылы жеке  арқылы шешілген көркемдік жеке тұлғаға арналса әлдеқайда лайықты болар еді.Тақырып дипломанттың шеберлігіне сай дұрыс таңдалмаған.  Әйткенде кітаптардан түспейтін тарихи сурет болып қалар еді.

Н.Әлібек  "Би"

Дипломант Н.Әлібектің  "Би" жұмысы ізденістің деңгейін көрсететін жұмыс деп айту қиын.Бұл жерде шығармашылық әдіс бір уақытта өмірді тану тәсілі ретінде қызмет атқара отырып, оның өмір шындығын кенеп бетіне құбылтып бейнелеуінің бағасы және оның бейнелік тілінің қалануы сынды өзіне сай қырларына ие. Туындыда көркем тақырып бар болатын болса, онда ол қатаң заңға сай дамиды. Рефлексілік және күн көзінің жоғары жағын қалай пайдалануды білетін суретші көрермен назарын бейненің белгілі-бір тұстарына да аудара алар еді. Жұмыс қалайда салқын.Бәрі қарапайым.Сезімталдық  дейміз бе, қалайда бір қанықтылық жетіспейд.

Дипломант А.Сергеевтің "Кеш" жұмысындаАлматы қаласындағы Президент паркі суреттелген.Суреттегі жарықтың дұрыс түсірілуі- кескіндеу өнерінің маңызды элементтерінің бірі екенін назар аударылған. Суреттің негізгі пішіндері орын-орнында жайғастырылып, суретші назарын жарық көзіне аударады. Суреттің шынайы композициялық тепе-теңдігін ұстауға жарық қолданылған. Жарықтың бірінші реттік көзі құрамның фундаменталдық бөлшегі немесе, тіпті фокусы десекте болад. Көлегейлеген саяның атқаратын міндеті зор, олар белгілі бір элементтерді нығайта, суретке шынайылық сыйлай алған. Атмосфералық тереңдік- бейнелеудегі маңызды бөлшектердің бірі. Жарық ауаға таралады, қашықтағы бұйымдар анағұрлым күңгірттеніп, бұлыңғырланып көрінеді.Жақыннан жақсы әсер бермегенмен  осының барлығы атмосфераның қасиеті ретінде алыстан жақсы көрінеді.Арғы пландаға тау қыраттарға жарықтың түсін ойнатқанда белгілі бір шамада аяқталған жұмыс болар еді.

А.Оспанова. "Ақан сері"

Дипломант А.Оспанованың  жұмысы "Ақан сері" деп аталад.Жекелеген суреттер үшін анағұрлым мықтырақ келген пішініне қатты мән беріп, түсін ысырып қою, не керісінше- пішіннен гөрі түсіне көбірек мән беру тән болып жатады. Бұл екі жағдайда да, туындының жұпыныланып қалатыны айдан-анық. Пішінге ерек назар аударғанмен, барлық осы құбылуда реалистік, ақиқи туынды өзінің негізінде, көркемөнер құралдарының бірлігін сақтап қалуға тырысқан. Себебі, бұл бірлік мазмұнын анағұрлым тереңірек ашуға қажет.Картинада бояу түс жағынан бір қайнауы жетіспегендей әсер қалдырад.


Н.Билисаров."Түркістан"

Дипломант Н.Билисаровтың жұмысы "Түркістан" деп аталад. Формалдық, абстрактілік жұмыстарда ресми құралдар мақсаттың өзі іспетті, олар өмірдің ақиқи шындығын бермейді, ол: «Пішін- туынды үшін жеткілікті» деген жалғыз қағидаға қызмет етеді. Қазір бұған тоқталудың қажеті жоқ. Бізге керегі төрт жыл оқыған студенттің суретсалуды қаншалықты меңгергені қызықты. Ван Гогтың аитқанындай сурет салуды әбден меңгерсем небір керемет дүниелер жасай аламын дегеніндеи, дипломанттар да осыған жауап бере білу керек. Бітіргенен кеин не істесе де өзі біледі.Себебі, біздің мүддеміз реалистік өнерде, яғни  ақиқи, реалистік сурет қызықтырады. Атақты П.Пикассо, С.Дали сияқты саналуан стилде құбылтқан ұлылардың бәрі де осы жолдан өткен. Осы тұрғыдан келгенде кескіндемеші дипломанттардың абстракциямен қорғауы сын көтермеитін мәселе.

Суреттегі көптеген адамдар беинесі  көрерменге Қожа Ахмет кесенесінің іс жүзіндегі көлемін түсінуіне мүмкіндік берген. Бірақ еш перспектива жоқ. Пішін-абстрактілі заңдылықтардың кескінделуі арқылы бояудың логикалық қаланумен шешілген.Автордың өміртанымының не өнерге деген құндылықты қатынасын көріп тұрған жоқпын. Ал дипломант А.Қаржаубаеваның "Мейрам" жұмысы мүлде аяқталмаған жұмыс.Мұның бәрі авторлардың жауапкерсіздігінен туған.Шығармашылықтағы иннерттілік деген осы. Бұдан ары қарай талдаудың еш мағынасы жоқ.

А.Қаржаубаева."Мейрам"

Ал монументалдық өнердің мәселелері өнертану ілімінде әлі күнге дейін жеткілікті деңгейде зерттеліп, айқындала қоймаған.Монументалдылық өнердің негізгі сәтінен шығатын, оның жалғыздан негізгіні көрсете білетін, дербестен жалпыны аша білетін, құбылыстардан және көркем үлгісінде оның мәнін анықтай алатын,  осылардың барлығын көрерменге тірі, рухани, эмоциялық, толыққанды жеткізе алатын міндеттеріне орай, ешбір өзге өнер түрлеріне ұқсамайтын  ерекше бір қасиеті болып табылады.Суретші тарихты, оның негізгі заңдылықтарын қаншалықты терең, дұрыс түсінген сайын, оның қолынан шыққан туындылары да, егер эстетикалық орынды пішінде түсірілетін болса, көрерменнің сана-сезіміне де соншалықты терең әсер ететін, өнерде өз орны бар дүние болғаны. Сонда суретшінің туындылары толысып, мінсіз сомдалып, аталмыш туындылардың монументалдылығы айқын бола береді. Өнер туындыларының «мәңгілігінің» алғышарты да осында. Сондықтан дипломанты А.Айнабековтың "Шәмші Қалдаяқов" (жетекшісі профессор Б.Тұрғынбай) жұмысы мен  дипломант Е.Құлжабаевтың "Мұра" (жетекшісі профессор Ә.Бапанов), И.Колесникованың "Күту"(жетекшісі профессор Ә.Бапанов), атты жұмыстары кәсіби суретшінің жұмысы емес, қимылсыз плакаттық, әрекетсіз программалық образдардан әуесқойлықтың сарыны бар.Себебі өзіндік құндылығымен туындылық сипатын жоғалтып алып отыр.Монументалдық туынды өмірдің белгілі бір сәттерін  бейнелеп, біздің күнделікті пендешілігіміз бен шешуші әлеуметтік үрдістердің тарихи маңыздылығы көрінетін, адамның басты қасиеттерін айқын эстетикалық маңызбен суреттеу керек.Монументал суретші болу үшін талантына қоса, суретшіге шынайы білім, эрудиция  керек.Үлкен тарихи жұмысқа құрғақ дерек, мәліметтер жиынтығы емес,   эстетикалық сындарлы позиция, түйінді концепция керек.

А.Айнабеков. "Шәмші Қалдаяқов"

Е.Құлжабаев. "Мұра"

И.Колесникова. "Күту"

Ю.Горбунованың "Шығыс базары"

Дипломант Ю.Горбунованың "Шығыс базары" (жетекшісі профессор Ә.Бапанов), жұмысыныңидеялық тұжырымдамасы бар.Демек, тақырыптық панноның көрінісі эстетикалық жалпылаудың биік деңгейі қамтылған таза эстетикалық дүние болып табылады. Туындының мазмұндық бет алысы жайлы ғана айтатын жалпы тақырып қабырғаға ілінетін паннода әлеуметтік дыбыс алып, эстетикалық әсерге бөлейді.Қазақ монументалды өнерінің даму үрдістерінің негізгі түрлері барысынан тұжырымдалған пікірлерде аталғандай,  қазақтың кәсіби  монументалды өнерінің негізі батыстық тәсілмен мәнерленіп, оның қазақи портретілікке ендіріліп, ұлттық болмысқа саялануы түрлі  ізденістердің жолы болып айқындалады.

М.Ким "Ежелгі Қазақстан тарих""Өмір, мәңгілік қозғалыс"

М.Ким "Ежелгі Қазақстан тарих""Өмір, мәңгілік қозғалыс" (жетекшісі профессор Б.Тұрғынбай) тақырып аса үлкен. Композицияның қарампайымдылығынанмонументалдылық дүние  туа қоймаған.Қазақ тарихына қатысты суреттемемлерді көре қоюу қиын.Суретші тарихты, оның негізгі заңдылықтарын қаншалықты терең, дұрыс түсінген сайын, оның қолынан шыққан туындылары да, егер эстетикалық орынды пішінде түсірілетін болса, көрерменнің сана-сезіміне де соншалықты терең әсер ететін, өнерде өз орны бар дүние болғаны.Геометриялық пішіндердің түрлі ассоциялануға соқтырғанмен, шеңбер  күн тәрізденгендіктен бүкіл әлемді, өмірді, тоқтамсыз дүние қозғалысын, шексіздікті бейнелейді деп ұғынсақта, тақырыпқа сай пішін, сурет бейнелер  нығырлылығымен жәнеде нақтылығымен динамикалық ұшқырлылықты көрсету керек еді. Бұл жерде тақырып басқа, композицияның мазмұны басқа. Ешқандай тарихи арқау жоқ.

Егер көркем шығармашылық туындысында қазақтың тарихи үрдісінің жалпылама өзара байланыстары талқыланатын жағдайда,осы тұрғыда, монументалды бейнелілік айқындалған және өзіне тән қадір-қасиеттерін толығымен ашып көрсетуге қабілетті барлығын қамтушы шамада, өзінің ерекше өмір салтына үйіріп әкетер еді. Осы талпыныстарынан монументалдық өнер туындыларына қойылатын ерекше талаптары туындайды.Сонда суретшінің туындылары толысып, мінсіз сомдалып, аталмыш туындылардың монументалдылығы айқын бола береді. Өнер туындыларының «мәңгілігінің» алғышарты да осында. Тәуелсіз қазақ монументалды өнерінің даму үрдісі қарқындылығын жоймай, одан әрмен түрлі бағыттармен ізденістерді бетке алып өрлей түсуі бүгінгі бітіруші маман буын монументал-суретшілер қолында. Өзекті мәселелерді қоса отырып талдау барысы өз нақтылығын таппаған туындыларға үлгі болар деген оймен тұжырымдама жасадық.

(жалғасы бар)

Біздің   жоғары көркемөнер білім беру орындарында мүсіннен сабақ беру тек анатомияға негізделген дейтіндер де жеткілікті. Ешқайсымыз анатомияның берері көп екенін білмейміз, ол жұмыстың пластикалық пішініне- жұмыстың көріністен түпкілікті мақсатына айнала алады.Дене пішінінің үйлесімін шешкен, тепе-теңдігін тапқан студент пішіннің құю жұмысын да бұлтартпай шеше алады.

Адамның дене құрылысының жекелеген мүшелерінің терең органикалық байланысымен, жоспар деп аталатын осының әрбірінің біріне-бірі ұласып, бай пластикалық жүйені құрайтындығы. Мүсінші үшін міндет адамның пішінін  кеңістікте салу. Мүсіннің сымбаты – ауқымды құрылу салдарында, мүсіндік туындының мәнінде қалайтын ауқым. Осының бәрі диплом жұмыстарында сәтті шешілген.Бірақ дипломанттардың төрттеуінің жұмыс материал күиінде қалып(пластиленде орындалған), біруі ғана гипстен құйылған.

Мүсін гипстен құйылса ол аяқталған шығарма ретінде есептеледі.Осылайша, мүсін гипстен неге құйылмаған деген  сұрақ бұл жерде өте маңызды. Академия бітіріп жатқан мүсінші неге қалыпқа салып құя алмайды.Мүсін өнері материалда орындалу барысында оны елестетуге емес көрсетуге бағыныңқылығымен ерекшеленеді.Сондықтан аяқталған жұмыс көре алмадық.

Мүсін өнеріндегі басты  сомдалатын негізгі образға тоқталсақ. Образдың сан алуан толғанысы мен жан шері оның портретінен көрініп тұруы, мүсіншінің шеберлігінің тым еркін екендігін дәлелдей түспек.   Мүсін туындысына қараған қарапайым адам оның қалай орындалғанына емес, оның кім екендігіне және де бұл образдың қоғамдағы рөлінің қандай екендігіне назар аударатыны айғақ. Яғни туынды қарапайым көрермен назарына арналып жасалу керек. Қорғалған дипломдық жұмыстардың негізі бұрыннан бар образдар, бұрыннан бар пішіндер, көре көре өзімізде селт етпейтін болдық.

М.Нуркебаев"Мұнайшы"(жетекші профессор Жүнісбаев М)

Тақырып өрісі тар болсада суреткерлік көру аясы, таным шеңбері кең болғаны керек.Диплом жұмысы суретшінің суретші болуының алғы дайындығы есепті.Ал алғы дайындықтың жақсы болуы оқыған біліміңмен болашақтың кепілдік шарты.

Ж.Сарпеков. "Абылай хан"(жетекші профессор Сергебаев Е)

Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібекті ер тұрманға отырғызған мүсін Астанада қойылған. Мемлекет құрған адамдарға Астанаға  рәміздік мәні бар ансамбль жасау керек еді. Дәл осы дипломдық жұмыста да ертұрманға отырғызылған образ модель.Басқа образдық логикалық құрылым  іздеу керек еді.

Қ.Даниярова."Жер ана"(жетекші профессор Сергебаев Е)

Бұл жерде тақырып сәйкес келмейд». «Жер ана» философиялық ұғым. Жұмысты ана деп қойса болар еді. «Жер ана» бейнесінің тарихта кемел үлгісі ол Түркістандағы тайқазан. Шетін айналдыра омырау емшек  формаларымен беинелеген. Отан ошақ басынан басталад дегендей, Махамбеттің «Қара қазан сары бала, қамы үшін қылыш сермедік» - дегеніндегі бала, бала да, қара қазан дегені - ол әйел адамның бейнесін образбен аитып тұрғаны. Бұл туралы әліде көп айтуға болады.

Дипломанттардың ішінде «Бақсы» тақырыбы өте қызық тақырып таңдалған.Мүсін өнерінің басты тақырыбы адам, оның сыртқы келбеті арқылы, ішкі рухани дүниесіндегі жоғары сезімін, күштілігін, ерік жігерін, күрделі психологиялық күйін ашып көрсету болып табылады. Бұл жерде бақсының бет әлпеті көлегейленіп қалған. Ал біз білетін бақсы кім. Бақсы өзі әнші, күиші, биші, ақын, психолог.. Ол жан жақты талант, дарын  иесі. Мүсінде асқақ позадағы образ ашылғанда ғой деп армандап қалдық.

Б.Әжиев."Шаман"(жетекші профессор Сергебаев Е)

Е.Нығметов."Аттила" Еділ батыр(жетекші профессор Жүнісбаев М)

Аттила туралы тарихи суреттер біршама.Біздің жыл санауымыздан бұрын бесінші ғасырларында, Сақ заманында ертұрман алғашқы үлгілері шықса, Аттила біздің жыл санауымыздың сегізінші ғасырында, ат әбзелдердің жетілген кезеңінде болған. Тарихи суреттерде Аттила үнемі тәж кйіп беинеленеді. Мына жұмыс ат үстінде ертұрмансыз отырған сақ көсемі де емес жай жауынгеріне ұқсайды.Тарихи шығарма болғандықтан сол кезеңдегі мәдениеттің қырын тереңінен зерттей, оның көңіл күйінің алуан түрлілігін мүсін өнерінде сұлбалау өте асқан шеберлікті көрсететіні нақты. Алынған тақырыпты сақ жауынгері деп алу керек еді.

Мүсінші жан-жақты қоршаған кеңістік пен жарықтың ортасындағы шынайы дүниені материалды түрде сезілетін көлемді пішіндер  түрінде бейнелейді.Дәл осы ерекшеліктерді нақты ұстана білген атақты мүсін өнерінің шеберлері көлеңке мен жарықтың ұтымдылықтарын, динамикалық күштің иірімділігін, пропорцияның  перспективалық  өлшемділігін ұтымды  таба отырып мүсін өнерінің кеңістікте орналасуында нақты орнымен шешіп классикалық туындыларын дүниеге алып келгендігі баршамызға аян.

Ендігі мәселе- станоктық графика шеберлігіне үйренген  түлектің диплом жұмысының ауқымы жайлы. Кафедрада қорғаған жеті дипломанттың жұмыстарынан тек біреуін ғана фотосуретке түсіруге мүмкін болды. Сақталмаған.Үш жұмыспен триптих жасап қорғаған.Мені ойландырған көлем бойынша бізде белгілі бір талап барма деген сұрақ. Шағын үш жұмыспен диплом қорғау меніңше кафедрада талқылану керек.  Станокты графиктің шеберлігіне үйренген түлек өзінің суретші деген атағын қорғай отырып, еркін тақырып болсын, әдеби туындылар болса  мазмұнын біртіндеп ашатын нақыштаулар циклын, сондай-ақ, кітаптың мұқабасын, бірінші бетін рәсімдейтін кейбір элементтерін ұсынуы тиіс. Бізде не көп атақты ақын жазушылар көп, неге соларды диломдық жұмысқа тақырып қылып бермеске. Жүз томдық фольклорымыз бар.Ал мына қорғап жатқан диплом жұмыстар қорғалған күннен кеин ұмытып қалатын жұмыстар. Сондықтан станокшы-графиктерге талапты күшейту керек. Осындай мәселе қыш мамандығында да бар.Қытайда қышты кез келген түске  глаузрь жасап бояаи алады. Диплом жұмыстар бізде неге солай қорғамасқа. Біздегі метродағы монументалшылар жасаған қыш панноға қарап таң қаласыз. Олардың бірде біреуі керамист емес.  Неге біздің диплом қорғаушылар сол дәрежеде емес.Керек десеңіз жоғары оқу орындарын қойып колледждерде гуашпен бояп сыртын лактап қорғағандарды көргенбіз. Кінәлі әрине ұзтаз, заңға тартылса жауап беретін бірінші ұзтаз. Мен ескерту ретінде айтып тұрмын.

Сәндік қолданбалы өнер  жасаған  туындының дүниеге қандай қиындықпен, еңбекпен келетінін бірі білсе, бірі біле бермейді. Бұлардың дипломдық жұмыстары аяқталған туында ғана емес, бағалы тауар.Дипломант қол өнер шебері емес,  суретші ретінде көркем шығарма жасауы тиіс. Сондықтан сәндік-қолданбалы өнер композициясының ерекшеліктері көбінесе материалдың техникалық және көркемдік мүмкіндіктеріне байланысты. Биылғы жылғы қорғаған "Көркем тоқыма" мамандығының жетекші профессор Р.Е Базарбаева. Дипломант Қ.Сәрсенғалиеваның сәндік панносы "Пазырық әлемі" деген сырмақ технологиясымен орындалған сәндік панно.

Сәрсенғалиева Қ."Пазырық әлемі".(Сырмақ) Сәндік панно

Таңдалған пішін өздігінен-ақ өте әсерлі, себебі ол иілімділігімен, нығырлылығымен жәнеде нақтылығымен көз тартад. Сонымен бірге  дипломант тігінен және көлденеңінен сызылған пластикалық формадағыою тәрізді сызықтары арқылы  динамикалық ұшқырлылықты көрсету арқылы да өзгеше көркемдік берген.  Сырмақ панно   суретшінің ой-қиялына бағынышты бола отырып, оның қолының  икеміне қарай жаңа түрге еніп құбыла түскен. Сырмақтың барлық технологиялары сақтала отырып көркем шығармаға айналған.Туынды- кездейсоқ әрекеттің нәтижесі емес, логикалық қалануы дегенде осындайда аитуға болады. Сәндік өнер болса ол сырмақ болар еді, бұл жерде сырмақ технологиясы мен көркем шығарма сомдалған.

Ниязова А."Шуақты күн"(киіз) Сәндік панно

Санадан тыс дүние бүтінді құрайтын бөлшектердің ішкі үндестігімен беріле алады.Сондықтанда ой-қиялдың еркіндігіне сүйенген пішіндер өзіндік сұлулық ұшқырлығын шыңдай түскен.Колоритінен бастап тіпті багетінен шейін ерек талғаммен таңдалған. Тек біз кестенің жіптерін сәл жуандау алғанда суреттер нақтылай көрінер еді.Суретші үшін көрерменнің назарын ұстай білу өте маңызды дегенді осы жерде айтуға болады.

Оразбекова А."Тарих тегершігі"(кесте) Сәндік панно

Бейнелеу өнері тарихында пішін өзіндік даму тарихын абстрактілі өнердің аясынан тапты.Тақырыпқа сай бірден петроглифтегі арбалы суреттер алынған.Әрине арбаның отаны көшпелілер болғандықтан идея тура табылған. Яғни дөңгелек адамзат мәдениетінің символдық қозғаушысы. Панноның шетін ала сия көк түсті тор көзделіп тоқылған біз кестенің өзіғарыштық кеңістік беріп, философиясына тереңдік беріп тұр. Жұмыс тақырыпқа сай өте сәтті орындалған.

Құлбатырова Ж. «Көкпар». гоболен.

Орындалу шеберлігі жоғары деңгейде орындалған. Гоббеленнің кескіндемелік сипатпен шешілгенін ізденіс ретінде бағалап сәндік сипатының жоқтығын кемшілік ретінде де айтуға да болады. Алғы пландар жақсы шешілгенмен артқы планда бос кеңістік көп қалған. Ең аз дегенде тау жоталардың сілемін бұлыңғырлатып көрсетуге болар еді.Суреттегі бейнелер сауатты орындалған.Колориті жұмсақ-салқын Импрессионистік түспен орындалған жұмыстың өзіндік эстетикасы бар.

Бақырданова А. «Әуенді Астана». Ши.Сәндік панно.

Идея табылғанмен көркемдік дұрыс табылмаған. Сәндік мәнерде орындалғанда көркемдік шешілер еді. Астаның сипатын шынайы көрсете отырып , әуенділігін нотамен көрсеткен. Егерде шынайы көрсеткенде электр сымның үстіне қарлығаш құсты қондырса, нотадан кем болмас еді. Қарлығаш қасиетті құс ретінде философиясында көтерер еді. Ал сәндік мәнерде орындағанда нота үйлесед. Осы жерде қайшылық бар.

Маметова А.»Уақыт байланысы» Батик. Сәндік панно.

Жұмыс көлеміне қарамай өте нәзік орындалған. Тақырыпты шешу үшін ислам мешіттерін асқақтата беинелеп, ақ жол сызыққа адамдарды шағын бейнелеген.Уақыт пен тарихтың ортасын ақжолақ жалпақ сызықпен сызып, өзіндік философиясын көркемдікпен бере білген.Уақыттық кеңістік шекара дай әсер беред.Бірінші пландағы тұңғйық өзеннің бояу түсінің салмағы композицияда басымдау шықсада гармониялық түзіліміне нұқсан келтіріп тұрған жоқ.

Бегімбетов Н. «Мезгіл толқыны» сәндік панно.(жетекші. аға оқытушы Баширов С)

Ағаш, метал, былғарыны түйіндеген дипломант шебер өте сәтті шешім тапқан. Табиғаттағы жан жануардың көшін петроглифтердің бейнесімен алған.Ағаштың бедерін былғарымен қапталуы, аңдардың түсті металдармен бейнелуі бәрі де жоғары шеберлікпен орындалған.

Жетпісалиев Б. «Керуен» Сәндік панно. (жетекші. аға оқытушы Баширов С)

Зергерлік өнеріндегі пішін мен мазмұн арасындағы түрлі мәселелер мен олардың басқа материалдармен өзара сабақтастығын қарастыру барысына көз жүгіртіп өткеніміз абзал. Идея дұрыс шешілген. Фонында қанықты бояу жетіспегендіктен,  тауарлық эстетикасы барма деген сұрақ туатыны заңды. Кез келген шығарма тауар ретінде өту үшін өзінің бір әсерлілігі болу керек. Бұл жұмысқа осы мәселе жетіспейді. Сынан көрі баға деген ұғымның мағынасы терең екенін ұмытпағанымыз жөн.

Қару жарақ тарихына қатысты екі дипломдық жұмыс қорғалды. (Хасенов А. «Қайқы қылыш», Халиев Б. «Ерлік» жетекшілері аға оқытушылар Баширов с., және Құмаров А) Екеуінің де зерттеулері де тамаша сәтті шыққан. Қайқы қылыштың өлшемдері дәл берілген. Шеберге қойылатын талап жұмыстың шеберлігі жоғары әліде жоғары болу керек. Осы екі жұмыста сол шеберлік мәселесі төмендеу.

Толғамбаев Ә, «Томирис» Зергерлік бұйымдар жинағы.(жетекші аға оқытушы А.Құмаров)

Жұмыс таза күмістен соғылған, эмальмен, таспен көмкерілген.Көркем туындының қиюуластырылған сансыз бөлшектерінің бір-бірімен үйлесе, бітісіп кетуін және олардың бір-біріне, бүтін бір дүниеге бағына келе, оған ұласып кетуін ұйымдастыруы, сол туындыға бірлік, бүтіндік сыйлайтын және оның түпкілікті аяқталуын мүмкін еткен.Өте шеберлікпен орындалған.

Біздің еліміз елдігімізді таныту мен таныстыру барысында барлықөнер адамдарының алдындағы мәселе бұл ұлттық тағылымдарымызды жаңғырту,  ұлттық рухты көтеру болып табылады. Әйтсе де бұл суретші мен мүсіншінің ой  елегінен түрлі жолдар арқылы өтеді. "Көркем ағаш" бойынша қорғаған  дипломант О.Алимкулов теріден жасалған этнографиялық бұйым "Жағланды" жаңғыртып жасаса, дипломант Е.Рысмаханов эргономикалық жағынан тиімді бесіктің жаңа түрін жасады. Бұлда бір ізденістің түрі ретінде атап өтуіміз керек.

Сонымен диплом жұмыстарынан бейнелеу өнерінің жалпы кемшіліктері мен жетістігі да көрініп тұр. Бұны оқу үдерісіндегі нақты ақиқи мысал ретінде жалпы мәселелермен қортындыласақ.

1.Менің ойымша, дипломанттың да, оның жетекшісінің де қатесі осы бір тақырып таңдау, соның ішіндегі пластикалықшешіміқызықты сәтті таңдауы және іріктеп ала білуде.  Көзге көрінетін санқилы дүниенің ішінен суретшінің пластикалық деп аталатын анағұрлым текті дүниені іріктеп ала білуі тиіс. Осылайша, дипломант қызықты пластикалық мақамды тапқан күнде ғана эскизді дамытуды жалғастыруға болады. Мен оған белгілі бір композициалық шешімді айтып беру мүмкін емес деп санаймын, себебі, бұл ол үшін негізгі жұмысты жасау болған болар еді.Тақырып  дұрыс қойылу керек. «Шығарма тақырыбы сауалы болса, идеясы жауабы деген сөз" –осындайда айтылған.

2. Еліміздің әлеуметтік дамуы да бейнелеу өнерінің жалпы ахуалына, жастардың диплом жұмыстарына да таңбасын түсіргені анық. Сәндік қолданбалы өнер мамандықтары диплом үшін 40мыңнан 80мыңға деиін өз ақшаларын шығарады.Бұған академиядан қосымша ақша бөлінгені дұрыс.

3. Үшінші мәселе қорғалған дипломдардың қоры  және  жұмыстарының көрмесі болу керек. Ең аз дегенде суретке түсіріліп жыл сайын жеке католог альбом шығарылып республикаға жаппай танытып отыру керек.Жинақ жыл сайынғы  диплом қорғаушылардың даму дәрежісін көрсетеді. Осы мақаланы жазу үшін бәрін түсіруге тура келді. Станокты графиканың жұмыстарын таба алмадық. Не қорғағыны туралы айта алмаймыз. Сәндік қолданбалы өнер кафедрасында ғана дипломның ішінде фотосуреттері сақтаулы.

4. Ендігі мәселе диплом  жұмысының көлеміне байланысты. Мысалы биыл Абай ат.ҚҰПУ да кескіндемеден қорғаған дипломант Иманбакиев Е. (жетекшісі М.Қайдаров) "Абылай хан жорығы" атты ұзындығы үш жарым  метрлік зор жұмыс жасаған. Жұмыс аяқталмаған. Уақыт та, күші де жетпеген. Мазмұн жағынанда көркемдік жағынан да көп қателік кеткен. Талант бар, бірақ білім, эрудиция осындайда керек. Жалғыз талант аздық етеді. Бұндай гигантаманиялық психологияны тоқтату керек. Мұндай есікке сыймай қалатын зор жұмыстар  аракідік өнер академиясында болады. Диплом жұмыстар туралы арнайы ережеге бағыну керек. Тек дарындыларға артықшылық беруге болады.

5.Жоғары көркемөнер білімін беру орындарының жас тәрбиеленушілері көркемөнер білім беру орындарының дамуын тежеп отырған, даму міндеттерінің аяғынан шалып, идеялық-көркем мәнін шектейтін теріс күш ол ішімізде, басқаруда.

Біздің бүгінгі жоғары білім беру орындарына енді қандай мұғалімдер қажет? Бейнелеу сауатының жақсы мұғалімі ме, әлде, көркемөнер шығармашылығының күрделі үрдісін игеріп алып кете алатын, жас студентті көркемөнер туындысын ақиқи өмірдің бейнесінен суреттеп, бүтін бір көркемөнер туындысын сомдау құпиясына үйрете алатын шебер ме? Мұнда шығармашылық тәжірибесі мол жетекшінің атқаратын ролі зор. Суреткер өмір шындығын көркем образдарға жинақтап, шығармасының негізіне көрсете алу керек.Негізі ұзтаздардың өздері де көрме жасап тұрғаны әбзел. Академияның атына лайық болу керек.

Өкінішке орай, арнайы пәндердің кейбір мұғалімдерінің өздерінің міндетін тар түйсініп, оқыту барысында көркемөнер білімінің биік мақсаттарын мүлдем ұмытып, алға ұмтылмайтындары ешкімге құпия емес.

Ең бастысы студентке, әсіресе, сенімсіз жас студентке абстрактілік өнердің бірнеше жылдар бойы жұмыс жасауды қажет ететін тақырыпқа «жабысуына» жол бермеу керек.Академиялық білім керек. Біз бейнелеу өнерінің мүмкіншіліктері мен міндеттерінің мұншалықты жұпынылануына қарсымыз.Немесе  тақырыптарды жалған баяндап,  өмірден мүлдем бөлек, күмәнді бағытқа бет алуы.Әсіресе О.Таңсықбаев өнер колледжінен келген студенттердің осы жолмен айналысуы өте қынжылтарлық және өнер колледжі үшін ауыр сын.

Сондықтан да, жоғары идеялық мазмұнға қол жеткізе отырып, біз туындыны тартымды, өзіне тән ерекшелігімен әсерлі, көрерменнің көзіне жағымды және терең тылмысты туындататын ерекше құралдарымен эмоциялық әсер етуге деген талаптарымызды титтей де болса төмендете алмаймыз.

Бүгінгі жаһандану заманында жұтылып бара жатқан қазақтың, елдің рухын көтерер  туындылар біздің қоғамға керек дүние. Рухани байлықты қоғамдық ортада тұрған көркем өнерінен алып азық етсе, бүгінгі және келер ұрпақтың өз елдігімен болашағын болжауына күмән келтіре алмаспыз.Ең бастысы қазақ көркемөнерінің табалдырығында тұрған жас буыннан ой өрісінің биіктігін, эстетикалық көзқарасын, ұлттық рухты, өзіндік даралық дағдысын, әдіс, шеберлікпен қоса жауапкершілікті көргіміз келеді.